Trafo Merkezi Geçici Kabul Süreci: TEDAŞ Kabul Dosyasında Neler İstenir, Kabul Kurulu Neleri Kontrol Eder?

Trafo merkezi geçici kabulü, yapımı tamamlanan tesisin onaylı projesine, ilgili yönetmeliklere ve can ve mal güvenliği şartlarına uygun yapıldığının kabul kurulunca yerinde incelenip tutanakla belgelendiği aşamadır. Tüketim tesislerini besleyen trafo merkezleri ve dağıtım tesisleri Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği'ne, GES/RES gibi üretim tesislerine ait trafo merkezleri ise Elektrik Üretim ve Elektrik Depolama Tesisleri Kabul Yönetmeliği'ne göre kabul edilir; kabulü yapacak kurum tesisin türüne ve lisans durumuna göre değişebilir. Geçici kabul tutanağı imzalanmadan tesis işletmeye alınmak üzere enerjilendirilmez.

Proje onayı ise sürecin başındadır: tek hat şeması, trafo ve hücre seçimi, kablo kesitleri, topraklama hesabı ve koruma düzeni yapım başlamadan incelenip onaylanır. Kısacası proje onayı ne yapılacağını, geçici kabul ise onaylanan tesisin gerçekten ve güvenli biçimde yapılıp yapılmadığını denetler.

Geçici kabulü, Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği md. 22 uyarınca geçici kabul tarihinden en az bir yıl (transformatör ve dönüştürme merkezlerinde en az altı ay) sonra yapılan kesin kabul izler; bu aşamada geçici kabulde not edilen eksiklerin giderildiği ve tesisin sorunsuz çalıştığı teyit edilir. Kesin kabul garanti sürelerini değiştirmez. Proje onayının maliyet kalemi olarak yerini trafo merkezi kurulum maliyeti yazımızda anlattık; bu yazı yapım sonrasındaki kabul sürecine odaklanıyor.

TEDAŞ kabul dosyasında zorunlu belgeler; kurulun oluşturulmasının ön koşulu olan başvuru evrakı, onaylı projeler, ekipman belgeleri ve yetkili mühendis imzalı ölçüm raporlarıdır. Evrak listesinin güncel hali ve formatı kabulü yapacak birimin usul ve esaslarına göre değişebildiğinden, başvuru öncesinde ilgili birimden teyit almak en sağlıklı yoldur.

Ön koşul evrakı: geçici kabul talep dilekçesi, dağıtım şirketi yetkilisi ile tesis sahibinin imzaladığı geçici kabule hazır tutanağı ve kabulde bulunacak yüklenici ile dağıtım şirketi mühendislerinin yetkilendirme yazıları. Bu ön koşul evraklardan biri eksikse kurul oluşturulmaz ve eksiğin tamamlandığı tarih başvuru tarihi sayılır; kabul bedeli de kurul oluşturulmadan önce tahsil edilir. Tesisin yapım aşamalarını (kablo kanalı derinlik ve genişlik ölçüleri görünür şekilde) gösteren fotoğraf veya videolar da dosyaya eklenmelidir; bunlar sunulduğunda kablo kanalları için sahada sondaj çukuru açılmasına gerek kalmaz.

Proje ve idari belgeler: onaylı elektrik projesi ve varsa onaylı revizyonları, sahadaki son durumu gösteren uygulama (as-built) projeleri, bağlantı anlaşması veya bağlantı görüşü ve tesisi yapan firma ile sorumlu mühendisin yetki ve oda kayıt belgeleri. Ekipman belgeleri: trafo, OG hücre, kablo, kablo başlığı, koruma rölesi ve ölçü trafoları için menşe ve uygunluk belgeleri, tip testi belgeleri ve fabrika (rutin) test tutanakları. Bu belgelerdeki seri numaraları sahadaki ekipmanla birebir eşleşmelidir.

Ölçüm ve test belgeleri: yetkili mühendis imzalı topraklama ölçüm raporu (direnç değerleri ile adım ve dokunma gerilimi değerlendirmesi), röle ayar ve test raporu ve tek hat şeması. İzolasyon ve OG kablo test raporları ile işletme ve bakım talimatlarının da iyi uygulama olarak dosyaya eklenmesi önerilir; bu belgeler kurul önündeki kontrollerde referans olur. Tüm raporlarda tarih, ölçüm cihazı ve kalibrasyon bilgisi eksiksiz yer almalıdır.

Kabul kurulu (uygulamada kabul heyeti olarak da anılır), Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği md. 7'ye göre oluşur: kabulü yapan kurumun görevlendirdiği ve başkanlık eden bir mühendis, tesis sahibi veya vekili, enerji sağlayan dağıtım şirketinden en az bir elektrik mühendisi ve yüklenici adına sorumlu (branş) mühendisler kurulun asli üyeleridir; gerek görülürse ilave üye atanır. Yüklenici ve dağıtım şirketi mühendislerinin yetkilendirme yazıları kabul dosyasının ön koşul evrakları arasındadır.

Sahadaki ilk kontrol, tesisin onaylı projeye uygunluğudur: trafo gücü ve tipi, hücre dizilimi ve fonksiyonları, kablo kesitleri ve güzergâhları projeyle karşılaştırılır. Ardından tüm metal aksamın (hücre gövdeleri, trafo tankı veya muhafazası, kapılar, kablo ekranları, pano gövdeleri) topraklama bağlantıları, emniyet mesafeleri, mekanik kilitlemeler ve kablo kanallarının durumu incelenir. Yapım aşaması fotoğrafları dosyada yoksa kurul, kablo kanallarında her 250 metrede en az bir sondaj çukuru açtırarak kanal ölçülerini yerinde doğrular; topraklama ölçümleri de örnekleme yöntemiyle tekrarlanır.

Kurul, işletme güvenliğine yönelik donanımı da arar: panoya asılı tek hat şeması, uyarı ve tehlike levhaları, yalıtkan paspas ve eldiven, izole manevra çubuğu (istanka), topraklama ve kısa devre takımı ile ilk yardım talimatı bunların başında gelir. Bina tipi merkezlerde havalandırma, aydınlatma ve kapı düzeni; yağlı tip trafolarda ise yağ toplama çukuru ve sızdırmazlık ayrıca kontrol edilir.

Kabul gününden önce topraklama ölçümleri, izolasyon testleri, OG kablo testleri ve koruma rölesi testleri tamamlanmış ve raporlanmış olmalıdır; kurul bu testlerin bir kısmını sahada tekrarlatabilir. Topraklama ölçümünde işletme ve koruma topraklamalarının direnç değerleri ölçülür, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği kapsamında adım ve dokunma gerilimleri değerlendirilir. Değerlendirmenin hangi hata akımı ve açma süresi varsayımıyla yapıldığı raporda açıkça görünmelidir; konuyu topraklama ölçümü rehberimizde ayrıntılı anlattık.

İzolasyon tarafında trafo sargılarının (OG-AG, OG-toprak, AG-toprak), baraların ve kabloların izolasyon direnci uygun test gerilimindeki cihazla ölçülür. OG kablolarda montaj sonrasında ilgili standardın öngördüğü yöntemle (yaygın olarak VLF) gerilim dayanım testi ve dış kılıf testi yapılır; kablo başlıklarının montajı bu testlerden önce tamamlanmış olmalıdır.

Koruma tarafında röle ayarları onaylı koordinasyon çalışmasına veya dağıtım şirketinin verdiği değerlere göre girilir ve sekonder akım enjeksiyonuyla açma değerleri ile süreleri doğrulanır. Rölenin kesiciyi gerçekten açtırdığı, akım trafolarının oran ve polaritesinin doğru olduğu ve trafo koruma kontaklarının (yağlı tipte hermetik trafo koruma rölesi veya Buchholz, kuru tipte sıcaklık rölesi) açma devresine bağlandığı da gösterilmelidir. Trafonun dönüştürme oranı ve kademe konumu kontrolü de bu hazırlığın parçasıdır.

Kabul başvurularının en sık geri dönme nedeni, sahadaki uygulamanın onaylı projeden farklı olmasıdır. Trafo gücünün veya hücre tipinin tedarik sürecinde değiştirilmesi, kablo güzergâhının kaydırılması ya da ek bir fider eklenmesi, revizyon projesi onaylatılmadan yapıldığında kabulde doğrudan uygunsuzluk olarak karşımıza çıkar. Proje niteliği değişmişse onaylı tadilat projesi sunulmadan kabul tamamlanmaz.

İkinci büyük grup belge eksikleridir: geçici kabule hazır tutanağının veya yetkilendirme yazılarının eksik olması, imzasız ya da eski tarihli test raporları, adım ve dokunma gerilimi değerlendirmesi içermeyen topraklama raporları ve seri numarası sahadaki ekipmanla uyuşmayan menşe ve test belgeleri. Bu tür eksikler teknik bir kusur olmasa bile dosyanın iadesine ve yeni bir kabul tarihi beklenmesine yol açar.

Sahada ise en sık görülen eksikler; kapı ve kablo ekranı gibi noktalarda topraklama bağlantısının unutulması, emniyet malzemeleri ile uyarı levhalarının eksik olması, tek hat şemasının asılmaması, kablo kanal kapaklarının tamamlanmaması ve röle ayarlarının koordinasyon çalışmasıyla örtüşmemesidir. İşletmeyi engellemeyen küçük eksikler süre verilerek tutanağa yazılır; ancak eksik ve özürlü işlerin tutarı keşif bedelinin %5'ini aşıyorsa kabul yapılmaz. Kabulden önce, kurulun bakacağı noktaları kapsayan bir iç ön kabul yapmak bu geri dönüşlerin büyük bölümünü önler.

Süreç genel hatlarıyla başvuru, dosya incelemesi, saha kabulü, tutanak, dağıtım şirketi işlemleri ve enerjilendirme sırasıyla ilerler. Ön koşul evrakı tamamlanıp kabul bedeli yatırıldığında kurul ve kabul tarihi belirlenir. Kabul ön hazırlıkları sırasında tesis sahibinin yazılı talebiyle tesise deneme amaçlı gerilim uygulanır ve kabul deneyleri gerilim altında yapılır; tesis uygun bulunursa geçici kabul tutanağı imzalanır.

Tutanağa yazılan küçük eksikler verilen süre içinde giderilir; can güvenliğini etkileyen bir durum varsa kabul yapılmaz ve düzeltme sonrası yeniden başvuru gerekir. Geçici kabul tutanağı, uygulamada trafo merkezi enerjilendirme izninin ön koşuludur. Kabulün ardından dağıtım şirketiyle bağlantı ve sistem kullanım işlemleri tamamlanır, sayaç ve ölçü devresi kontrol edilerek mühürlenir.

Pek çok uygulamada işletme amaçlı enerji verilmeden önce OG tesis için bir işletme sorumlusunun görevlendirildiğinin belgelenmesi de istenir. Enerjilendirme günü dağıtım şirketi ekibiyle koordineli olarak tesis önce boşta enerjilenir; faz sırası, gerilimler ve koruma durumları kontrol edildikten sonra yük kademeli olarak alınır.

Trafo merkezinin dağıtım şirketine devri, tesis yalnızca sahibinin kendi tüketimini değil, dağıtım şebekesinin parçası olarak başka kullanıcıları da besleyecekse gündeme gelir. Yalnızca kendi fabrikasını veya işletmesini besleyen bir müşteri trafosu genellikle tesis sahibinin mülkiyetinde kalır; işletme, bakım ve periyodik kontrol sorumluluğu da ona aittir.

Bağlantı tesisleri için durum farklıdır: Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği uyarınca kullanıcı tarafından yaptırılan bağlantı tesisleri, enerjilendirme tarihinde ayrıca bir işleme gerek kalmaksızın dağıtım şirketine devredilmiş sayılır ve işletme-bakım sorumluluğu o tarihten itibaren dağıtım şirketine geçer. Meskun mahal dışındaki 500 metreden uzun OG bağlantı hatları ise beş yıl süreyle bağlantı hattı niteliğini korur. Uygulamada devir, kabul tutanağı ve as-built dosyasının dağıtım şirketine teslimiyle belgelenir.

Miratek Elektrik, Türkiye genelindeki trafo merkezi projelerinde projelendirme ve proje onayından saha montajına, test ve devreye almadan kabul dosyasının hazırlanmasına kadar süreci tek teknik muhatap olarak yürütür. Proje onay ve ruhsat danışmanlığı kapsamında dosyanın kontrol listesine göre hazırlanması, kabul öncesi iç ön kabul ve kurul önündeki deneylerin yürütülmesi, işverenin enerji alma tarihini öngörülebilir kılmayı hedefler. Kendi projenizin kabul sürecindeki eksikler ve takvim ise saha keşfi ve dosya incelemesi sonrasında netleşir.