Elektrik mühendisliği
sözlüğü.

AC kuplajda batarya kendi inverteriyle GES'e AC taraftan, DC kuplajda ise inverterin DC tarafından bağlanır; seçim verim ve esneklik dengesine göre yapılır.

AC kuplajlı sistemler mevcut bir GES'e sonradan depolama eklemek için daha esnektir; batarya ve güneş üretimi bağımsız inverterler üzerinden çalışır. DC kuplajlı sistemlerde güneş enerjisi bataryaya doğrudan DC olarak aktarılabildiği için dönüşüm sayısı azalır ve inverter kırpması nedeniyle kaybolacak enerji depolanabilir. Buna karşılık DC kuplaj daha sıkı ekipman uyumu ve tasarım gerektirir. Seçimde mevcut altyapı, bağlantı gücü, işletme stratejisi ve mevzuat şartları birlikte değerlendirilir.

BESS, elektrik enerjisini bataryalarda depolayıp ihtiyaç anında şebekeye veya tesise geri veren, batarya, PCS ve kontrol sistemlerinden oluşan tesistir.

BESS'ler yenilenebilir üretimin dengelenmesi, puant yük tıraşlama, frekans desteği ve yedek güç gibi amaçlarla kullanılır. Büyük ölçekli sistemlerde günümüzde çoğunlukla lityum demir fosfat (LFP) hücreler tercih edilir. Bir BESS sahasında batarya konteynerleri, güç dönüşüm sistemi (PCS), trafolar, OG şalt, enerji yönetim sistemi (EMS), yangın algılama ve söndürme ile iklimlendirme sistemleri bulunur. Elektrik işleri DC ve AC kablolama, OG bağlantı, topraklama, haberleşme ve devreye alma testlerini kapsar.

Çatı üstü GES, fabrika, depo veya bina çatılarına kurulan ve ürettiği elektrik öncelikle aynı tesiste tüketilen güneş enerjisi sistemidir.

Sanayi tesislerinde gün içi tüketim ile güneş üretiminin örtüşmesi çatı GES'lerini ekonomik açıdan cazip kılar. Kurulumdan önce çatının taşıma kapasitesini gösteren statik değerlendirme, gölgelenme analizi ve çatı kaplamasının durumu incelenir. Sistem genellikle tesisin mevcut AG veya OG altyapısına bağlanır ve lisanssız üretim mevzuatı kapsamında başvuru yapılır. Yangın güvenliği, bakım yürüyüş yolları ve DC kablo güzergâhları tasarımda ayrıca ele alınmalıdır.

Geri ödeme süresi, bir enerji yatırımının sağladığı tasarruf veya gelirle ilk yatırım maliyetini karşılaması için geçen süredir.

GES yatırımlarında hesap; kurulum maliyetine, yıllık üretime (kWh/kWp), öz tüketim oranına, elektrik tarifesine ve işletme-bakım giderlerine dayanır. Basit geri ödeme süresi paranın zaman değerini dikkate almaz; daha kapsamlı değerlendirmede net bugünkü değer (NBD) ve iç verim oranı (İVO) kullanılır. Panel verim kaybı, inverter değişimi ve tarife değişiklikleri hesaba katılmadığında sonuç olduğundan iyimser çıkabilir. Bu nedenle farklı senaryolarla duyarlılık analizi yapılması önerilir.

PCS, enerji depolama sistemlerinde bataryanın DC enerjisini AC'ye, şebekenin AC enerjisini de şarj için DC'ye çeviren çift yönlü dönüştürücüdür.

PCS, BESS'in şebekeyle buluştuğu noktadır; şarj ve deşarj gücünü, reaktif güç desteğini ve şebeke koruma fonksiyonlarını yönetir. Genellikle bir OG trafo ile birlikte "PCS istasyonu" veya güç dönüşüm kabini olarak sahaya yerleştirilir. Enerji yönetim sistemi (EMS) ve batarya yönetim sistemi (BMS) ile sürekli haberleşerek çalışır. Montajda DC kablolama, AC bağlantılar, topraklama ve haberleşme hatlarının doğru yapılması devreye almanın sorunsuz geçmesi için kritiktir.

GES, fotovoltaik panellerle güneş ışığını doğrudan elektriğe çeviren ve inverterler aracılığıyla şebekeye veya tesise enerji veren santraldir.

GES'ler çatı üstü, arazi tipi veya yüzer yapıda kurulabilir. Temel bileşenler fotovoltaik modüller, montaj konstrüksiyonu, DC kablolama, inverterler, AG/OG panolar, trafo ve izleme sistemidir. Kurulum süreci fizibilite, bağlantı başvurusu, projelendirme, onay, montaj, test ve kabul adımlarından oluşur. İşletme döneminde performans oranı takibi, panel temizliği ve termal kontroller üretim kayıplarını azaltır.

İnverter, fotovoltaik panellerin veya bataryaların doğru akımını (DC) şebekeye uygun alternatif akıma (AC) dönüştüren güç elektroniği cihazıdır.

GES'lerde dizi (string) inverterler ve merkezi inverterler en yaygın iki yapıdır. İnverter, maksimum güç noktası takibi (MPPT) ile panellerden en yüksek gücü çeker; şebeke gerilimi veya frekansı şebeke yönetmeliğindeki sınırların dışına çıktığında kendini devre dışı bırakarak koruma sağlar, bu sınırlar içindeki kısa süreli arızalarda ise devrede kalır (FRT). Güncel inverterler reaktif güç desteği verebilir ve izleme sistemine veri aktarır. Seçimde DC/AC oranı, verim, çalışma sıcaklığı ve şebeke bağlantı şartları dikkate alınır.

kWp, fotovoltaik modüllerin standart test koşullarında (STC) verebileceği en yüksek DC gücü ifade eden kurulu güç birimidir.

Standart test koşulları 1000 W/m² ışınım, 25 °C hücre sıcaklığı ve AM 1.5 spektrumunu esas alır; sahadaki gerçek güç çoğu zaman bunun altında kalır. GES'lerde DC kurulu güç kWp veya MWp, inverter çıkışındaki AC güç ise kWe veya MWe ile ifade edilir. Üretim tahmininde kullanılan kWh/kWp değeri, her 1 kWp kurulu gücün bir yılda ne kadar enerji ürettiğini gösterir ve bölgeye göre değişir. Fizibilite ve geri ödeme hesaplarında bu kavramlar birlikte kullanılır.

Öz tüketim oranı, bir GES'in ürettiği elektriğin şebekeye verilmeden doğrudan aynı tesiste tüketilen kısmının toplam üretime oranıdır.

Sanayi tesislerinde gündüz tüketimi yüksek olduğundan öz tüketim oranı genellikle konutlara göre daha yüksek çıkar. Öz tüketilen her kWh şebekeden alınacak enerjinin yerine geçtiği için yatırımın geri ödeme süresini doğrudan etkiler. Oran; sistemin büyüklüğü, tüketim profili, vardiya düzeni ve varsa depolama sistemiyle değişir. Fizibilite çalışmasında saatlik tüketim verileriyle hesaplanması daha gerçekçi sonuç verir.

Performans oranı, bir GES'in gerçekte ürettiği enerjinin aynı ışınım koşullarında teorik olarak üretmesi beklenen enerjiye oranıdır.

PR; sıcaklık, kablo ve inverter kayıpları, kirlenme, gölgelenme ve arızalar gibi tüm kayıpları tek bir göstergede toplar. Işınımın etkisini dışarıda bıraktığı için farklı bölgelerdeki veya farklı yıllardaki santrallerin karşılaştırılmasını kolaylaştırır. PR'nin beklenenden düşmesi kirli paneller, arızalı diziler veya inverter sorunları için erken uyarıdır. Doğru hesap için sahada güvenilir ışınım ölçümü (piranometre) gerekir.

PV dizisi, gerilimi toplamak için birbirine seri bağlanmış fotovoltaik modüllerden oluşan ve inverterin bir girişine bağlanan gruptur.

Dizideki modül sayısı, en soğuk havada oluşacak açık devre geriliminin inverter ve modül sınır gerilimlerini aşmayacağı şekilde hesaplanır. Dizideki tek bir modülün gölgede kalması tüm dizinin akımını düşürebileceğinden yerleşim ve gölgelenme analizi önemlidir. Dizi kabloları, konnektörler ve dizi koruma elemanları DC tarafın güvenliğini belirler. Devreye almada her dizinin açık devre gerilimi, kısa devre akımı ve yalıtım direnci ölçülür.

RES, rüzgârın kinetik enerjisini türbinler aracılığıyla elektriğe dönüştüren ve şebekeye aktaran santraldir.

Her türbin, kendi jeneratörü ve çoğunlukla kule dibinde veya nasel içinde bulunan bir yükseltici trafo üzerinden OG seviyesine bağlanır. Türbinler OG toplama hattıyla santral trafo merkezine bağlanır ve enerji buradan iletim veya dağıtım şebekesine verilir. Saha elektrik işleri OG kabloları, fiber optik haberleşme hattını, türbin topraklamasını ve trafo merkezi montajını kapsar. Rüzgâr ölçümü, türbin yerleşimi ve şebeke bağlantı kapasitesi projenin fizibilitesini belirleyen başlıca etkenlerdir.

Adım gerilimi iki ayak arasında, dokunma gerilimi ise el ile ayaklar arasında toprak arızası anında oluşabilen ve insan için tehlikeli olan gerilim farkıdır.

Trafo merkezinde bir toprak arızası olduğunda arıza akımı toprağa yayılır ve zemin yüzeyinde potansiyel farkları oluşur. Topraklama tasarımının temel amaçlarından biri bu gerilimleri insan için izin verilen sınırların altında tutmaktır. Ağ (gözlü) topraklama, potansiyel düzenleyici halkalar ve yüzeye serilen çakıl gibi yüksek dirençli tabakalar bu amaçla kullanılır. Büyük tesislerde adım ve dokunma gerilimleri ölçümle de doğrulanabilir.

Direk tipi trafo merkezi, nispeten küçük güçteki bir trafonun havai hat direği üzerine monte edildiği ekonomik dağıtım çözümüdür.

Kırsal yerleşimlerde, tarımsal sulama noktalarında ve küçük işletmelerde, havai hattan beslenen düşük güçlü tüketimler için kullanılır. Trafo direk üzerindeki bir platforma yerleştirilir; OG tarafında ayırıcı, sigorta ve parafudr gibi elemanlar, AG tarafında ise ölçü ve dağıtım panosu bulunur. Kuruluşu ekonomik olsa da güç kapasitesi sınırlıdır ve dış ortam koşullarına açıktır. Daha yüksek güç veya güvenilirlik gereken tesislerde köşk ya da bina tipi trafo merkezine geçilir.

Eşpotansiyel bağlantı, aynı anda dokunulabilecek metal kısımları birbirine bağlayarak aralarında tehlikeli gerilim farkı oluşmasını önleyen uygulamadır.

Ana potansiyel dengeleme barası; topraklama iletkenini, su ve gaz boruları, yapı çeliği ve kablo kanalları gibi iletken sistemleri tek bir noktada birleştirir. Islak hacimlerde, makine gruplarında ve veri merkezlerinde ek (tamamlayıcı) potansiyel dengeleme yapılabilir. Topraklamadan farkı, amacın toprağa karşı düşük direnç değil, dokunulabilen parçalar arasında eşit potansiyel sağlamak olmasıdır. Bağlantıların sürekliliği periyodik kontrollerde ölçülerek doğrulanır.

Kaçak akım koruma cihazı, faz ve nötr akımları arasındaki farkı algılayarak toprağa kaçak olduğunda devreyi milisaniyeler içinde açan koruma elemanıdır.

Hayat koruma amaçlı uygulamalarda genellikle 30 mA, yangın koruması amaçlı uygulamalarda ise daha yüksek açma akımlı cihazlar kullanılır. Priz devreleri, ıslak hacimler ve şantiye panoları gibi yerlerde can güvenliğinin temel unsurlarındandır. Darbeli DC bileşenli yüklerde en az Tip A, tek fazlı frekans konvertörlerinde Tip F, üç fazlı frekans konvertörleri gibi düzgün DC kaçak akım üretebilen yüklerde Tip B cihaz seçilmelidir. Test butonuyla düzenli kontrol ve periyodik açma süresi ölçümü cihazın gerçekten çalıştığını doğrular.

Kesici, normal yük akımlarını açıp kapayabilen ve kısa devre gibi arıza akımlarını otomatik olarak güvenle kesebilen anahtarlama cihazıdır.

OG sistemlerde vakum ve SF6 kesiciler yaygındır; OG kesici, koruma rölesinden gelen açma komutuyla çalışır. AG tarafında açık tip güç şalterleri ve kompakt şalterler çoğunlukla kendi üzerlerindeki koruma üniteleriyle devreyi korur. Seçimde nominal akım, kesme kapasitesi ve mekanik ile elektriksel ömür değerleri dikkate alınır. Kesiciyi ayırıcıdan ayıran temel özellik, yük altında ve arıza anında güvenle açma yapabilmesidir.

Koruma rölesi, akım ve gerilimi sürekli izleyerek arıza tespit ettiğinde kesiciye açma komutu gönderen cihazdır.

Aşırı akım, toprak arızası, diferansiyel, gerilim ve frekans korumaları en yaygın röle fonksiyonlarıdır. Günümüzde dijital (numerik) röleler birden çok koruma fonksiyonunu tek cihazda toplar, olay kaydı tutar ve SCADA ile haberleşebilir. Eski elektromekanik rölelerin dijital rölelerle değiştirilmesi, trafo merkezi modernizasyonunun tipik adımlarındandır. Rölenin doğru çalışması için ayar değerlerinin selektivite çalışmasına göre belirlenmesi ve devreye almada test edilmesi gerekir.

Köşk tipi trafo merkezi, trafo, OG hücreleri ve AG panosunun fabrikada hazırlanan beton veya metal bir muhafaza içinde toplandığı kompakt yapıdır.

Köşk tipi trafo merkezleri, bina tipine göre sahada daha az inşaat işi gerektirir ve daha kısa sürede kurulabilir. Konut bölgelerinde, GES sahalarında, şantiyelerde ve orta ölçekli sanayi tesislerinde sıkça tercih edilir. Seçimde trafo gücü, havalandırma, iç ark dayanımı, bakım erişimi ve zemin hazırlığı dikkate alınır. Sahaya yerleştirildikten sonra kablo bağlantıları, topraklama ve testler tamamlanarak kabul sürecine geçilir.

Kuru tip trafo, sargıları yağ yerine reçine yalıtımla (genellikle epoksi döküm) korunan ve hava ile soğutulan güç transformatörüdür.

Yağ içermediği için yangın ve sızıntı riski düşüktür; bu nedenle hastaneler, AVM'ler, veri merkezleri ve bina içi trafo merkezlerinde sıkça tercih edilir. Aynı güçteki yağlı tip trafoya göre ilk yatırım maliyeti genellikle daha yüksektir ve doğrudan dış ortama kurulmaya uygun değildir. İyi havalandırılan bir trafo odası ve sargı sıcaklığını izleyen bir koruma sistemi gerekir. Toz, nem ve kirlilik yalıtımı etkileyebileceğinden periyodik temizlik ve kontrol önemlidir.

OG hücre, orta gerilim devrelerini anahtarlayan, koruyan ve ölçen kesici, ayırıcı ve ölçü ekipmanlarını metal bir muhafazada toplayan modüldür.

Trafo merkezlerinde ve dağıtım merkezlerinde giriş, çıkış, ölçü, kuplaj ve trafo koruma gibi görevler için farklı hücre tipleri yan yana dizilir. Hücreler başlıca hava yalıtımlı (AIS) ve gaz yalıtımlı (GIS) olarak sınıflandırılır; katı yalıtımlı (SIS) tipler de bulunur, modüler hücreler ve ring main unit (RMU) yapıları da yaygındır. Metal muhafazalı OG anahtarlama düzenleri için IEC 62271-200 temel standarttır ve iç ark sınıflandırması personel güvenliği açısından önemlidir. Seçimde nominal gerilim ve akım, kısa devre dayanımı, kilitleme düzeni ve uzaktan kumanda ihtiyacı belirleyicidir.

Selektivite, arıza anında yalnızca arızaya en yakın koruma elemanının açmasını sağlayarak tesisin geri kalanını enerjili tutan koruma düzenidir.

Selektif olmayan bir sistemde tek bir makinedeki küçük bir arıza ana şalterin açmasına ve tüm fabrikanın durmasına yol açabilir. Selektivite; röle, şalter ve sigortaların akım-zaman eğrilerinin karşılaştırılmasıyla, akım, zaman veya enerji esaslı yöntemlerle sağlanır. Çalışma kısa devre hesaplarına dayanır ve genellikle güç sistemleri analizi yazılımlarıyla yapılır. Tesise yeni yük veya GES gibi yeni bir kaynak eklendiğinde koordinasyonun yeniden gözden geçirilmesi gerekir.

Topraklama, elektrik tesisindeki iletken kısımların toprakla bilinçli olarak bağlanmasıyla can ve mal güvenliğini sağlayan koruma sistemidir.

İşletme topraklaması sistemin nötr noktasını, koruma topraklaması ise normalde gerilim altında olmayan metal gövdeleri toprağa bağlar. Doğru bir topraklama, arıza akımının güvenli bir yoldan akmasını, koruma elemanlarının zamanında açmasını ve tehlikeli dokunma gerilimlerinin sınırlanmasını sağlar. Trafo merkezlerinde, GES ve RES sahalarında genellikle ring veya ağ (gözlü) topraklama sistemleri kurulur. Türkiye'de tasarım ve ölçüm esasları Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ile belirlenir.

Trafo merkezi; trafo, OG hücreleri ve AG panolarından oluşan, gerilimi genellikle OG'den tesisin kullanacağı AG seviyesine düşüren elektrik tesisidir.

Fabrikalar, OSB parselleri, hastaneler ve büyük ticari binalar genellikle kendi trafo merkezleri üzerinden şebekeye bağlanır. GES ve BESS sahalarında ise trafo merkezi, inverter veya PCS çıkışındaki AG enerjiyi OG seviyesine yükselterek şebekeye aktarır. Trafo merkezleri bina tipi, köşk (prefabrik) tipi veya direk tipi olarak kurulabilir. Tipik bir trafo merkezinde giriş, ölçü ve trafo koruma hücreleri, bir veya daha fazla güç trafosu, AG ana dağıtım panosu, kompanzasyon panosu ve topraklama tesisi bulunur. Proje onayı, montaj, testler ve kabul işlemleri tamamlanmadan tesis enerjilendirilmez.

Yağlı tip trafo, nüvesi ve sargıları hem yalıtım hem soğutma görevi gören transformatör yağı içinde bulunan güç transformatörüdür.

Dağıtım şebekelerinde, köşk ve direk tipi trafo merkezlerinde ve dış ortam uygulamalarında en yaygın trafo türüdür. Aşırı yük dayanımı iyidir ve aynı güçteki kuru tipe göre genellikle daha ekonomiktir. Yangın ve yağ sızıntısı riski nedeniyle yağ toplama çukuru, uygun yangın önlemleri ve yerleşim mesafeleri gerekir. Yağ analizi ile tipine göre Buchholz rölesi veya hermetik trafo koruma cihazları, trafonun durumu hakkında erken uyarı sağlar.

Yıldırımdan korunma sistemi, yıldırım akımını yakalama ucu, iniş iletkenleri ve topraklama üzerinden güvenle toprağa ileten koruma düzenidir.

Dış yıldırımdan korunma; yakalama uçları veya ağları, iniş iletkenleri ve topraklama tesisinden oluşur. İç koruma ise eşpotansiyel bağlantılar ve aşırı gerilim koruma cihazlarıyla (parafudr/SPD) hassas ekipmanı korur. Yapının risk düzeyine göre koruma sınıfı belirlenir; bu konuda IEC 62305 serisi temel referanstır. Özellikle yüksek yapılarda ve açık alandaki GES ile RES sahalarında yıldırımdan korunma, tasarımın ayrılmaz bir parçasıdır.

Yük ayırıcısı, yük akımını açıp kapayabilen ancak kısa devre akımını tek başına kesemeyen OG anahtarlama cihazıdır; çoğu zaman sigortayla birlikte kullanılır.

Yük ayırıcısı kesiciye göre daha ekonomik olduğundan dağıtım şebekelerinde ve küçük güçlü trafo hücrelerinde yaygın olarak kullanılır. Sigortalı yük ayırıcısı kombinasyonunda kısa devre akımını OG sigortası keser, ayırıcı ise anahtarlama görevini üstlenir. Bakım öncesinde devrenin güvenle ayrılıp topraklanması için toprak ayırıcısıyla kilitlemeli olarak çalışır. Daha büyük güçlerde ve hassas koruma gerektiren durumlarda kesicili hücre tercih edilir.

Akıllı şebeke, sensör, haberleşme ve otomasyon teknolojileriyle üretimi, iletimi, dağıtımı ve tüketimi gerçek zamanlı izleyip daha verimli yöneten şebekedir.

Akıllı sayaçlar, uzaktan kumandalı anahtarlama, arıza yeri tespiti ve otomatik yeniden besleme akıllı şebekenin tipik bileşenleridir. Dağıtık üretimin (GES, RES) ve enerji depolamanın artmasıyla şebekenin çift yönlü güç akışını yönetebilmesi önem kazanmıştır. OSB'ler ve büyük sanayi bölgeleri için SCADA ve dağıtım otomasyonu yatırımları akıllı şebekeye geçişin pratik adımlarıdır. Bu dönüşüm siber güvenlik, veri yönetimi ve standart protokol kullanımını da gerektirir.

Enerji izleme sistemi, tesisteki sayaç ve analizörlerden tüketim verilerini toplayıp raporlayarak enerji kullanımını görünür ve yönetilebilir kılar.

Sistem ölçüm cihazları, haberleşme altyapısı ve verilerin görselleştirildiği bir yazılımdan oluşur. Hat, makine veya departman bazında tüketim takibi gereksiz tüketimlerin ve verimlilik fırsatlarının belirlenmesini kolaylaştırır. Reaktif enerji ve talep (demand) değerlerinin yanı sıra harmonikler ve gerilim dengesizliği gibi enerji kalitesi parametreleri de izlenebilir. ISO 50001 gibi enerji yönetim sistemi uygulamalarında ölçüm ve doğrulama için temel veri kaynağıdır.

IEC 61850, trafo merkezlerindeki koruma, kontrol ve izleme cihazlarının ortak bir veri modeliyle haberleşmesini tanımlayan uluslararası standarttır.

Standart, farklı üreticilerin röle ve kontrol cihazlarının aynı sistemde birlikte çalışabilmesini kolaylaştırır. GOOSE mesajları sayesinde röleler arasındaki hızlı kilitleme ve açma sinyalleri kablo yerine ağ üzerinden iletilebilir. Dijital trafo merkezi uygulamalarında ve modernizasyon projelerinde giderek yaygınlaşmaktadır. Başarılı bir uygulama için ağ mimarisi, yapılandırma dosyaları ve devreye alma testleri dikkatle planlanmalıdır.

Modbus, sayaç, analizör, inverter ve PLC gibi cihazlar arasında veri alışverişi için yaygın kullanılan, seri ve TCP sürümleri olan açık protokoldür.

Basit yapısı ve yaygın desteği nedeniyle enerji izleme sistemlerinde ve GES'lerde cihazlardan veri toplamak için sıkça tercih edilir. Modbus RTU genellikle RS-485 hattı üzerinden, Modbus TCP ise Ethernet ağı üzerinden çalışır. Her cihazın veri adresleri (register haritası) üreticiye göre değiştiğinden entegrasyonda doğru dokümantasyon gerekir. Protokolün kendisi yerleşik güvenlik özellikleri içermediği için ağ ayrımı ve erişim kontrolü önemlidir.

Otomatik transfer şalteri, ana besleme kesilince yükü jeneratör gibi yedek kaynağa, enerji gelince yeniden şebekeye otomatik aktaran sistemdir.

Transfer panosu şebeke gerilimini sürekli izler; kesinti algılandığında jeneratöre çalışma komutu verir ve gerilim kararlı hale gelince yükü aktarır. Şebeke ile jeneratörün aynı anda yüke bağlanmasını önleyen mekanik ve elektriksel kilitleme güvenlik açısından zorunludur. Hastaneler, veri merkezleri ve kesintinin üretim kaybına yol açtığı tesislerde yaygındır. Geçiş süresi ve kesintisiz geçiş ihtiyacı, sistemin UPS ile birlikte tasarlanmasını gerektirebilir.

Uzak terminal birimi (RTU), sahadaki kesici konumlarını, ölçümleri ve alarmları toplayıp SCADA merkezine ileten ve gelen kumandaları uygulayan cihazdır.

RTU'lar özellikle trafo merkezleri ve dağıtım merkezleri gibi coğrafi olarak dağınık tesislerde kullanılır. Dijital ve analog giriş-çıkışlara sahiptir ve koruma röleleri ile sayaçlar gibi akıllı cihazlarla haberleşebilir. IEC 60870-5-101/104, DNP3, Modbus ve IEC 61850 gibi protokolleri destekleyebilir. Zorlu ortam koşullarına dayanıklı yapısı ve zaman damgalı olay kaydı, RTU'yu genel amaçlı PLC'lerden ayıran başlıca özelliklerdir.

SCADA, dağınık saha ekipmanlarından veri toplayıp bunların merkezden izlenmesini ve uzaktan kumanda edilmesini sağlayan denetim ve veri toplama sistemidir.

SCADA trafo merkezlerinde, GES ve RES sahalarında, OSB şebekelerinde ve fabrikalarda kullanılır. Tipik bir SCADA mimarisinde sahada RTU veya PLC'ler, haberleşme altyapısı, sunucular ve operatör ekranları (HMI) bulunur. Alarm yönetimi, olay kaydı, trend analizi ve raporlama, arızalara hızlı müdahale ve verimli işletme sağlar. Sistemler kurumsal ağlara veya internete bağlandığından siber güvenlik önlemleri tasarımın ayrılmaz parçası olmalıdır.

Senkronizasyon panosu, birden fazla jeneratörü veya jeneratörü şebekeyle gerilim, frekans ve faz açısını eşleyerek paralel çalıştıran kontrol panosudur.

Paralel çalışma toplam gücün ihtiyaca göre birden fazla ünite arasında paylaştırılmasını ve yedeklilik sağlanmasını mümkün kılar. Kontrol cihazları jeneratörler arasındaki aktif ve reaktif yük paylaşımını otomatik olarak yönetir. Yük azaldığında bazı ünitelerin devreden çıkarılması yakıt tasarrufu ve motor ömrü açısından avantaj sağlar. Şebekeyle paralel çalışma, dağıtım şirketinin bağlantı ve koruma şartlarına uygun olarak tasarlanmalıdır.

Aktif harmonik filtre, yükün çektiği harmonik akımları ölçüp ters yönlü akım enjekte ederek şebekeye yansıyan harmonikleri azaltan güç elektroniği cihazıdır.

Değişken ve karmaşık harmonik spektrumu olan tesislerde pasif filtrelere göre daha esnek bir çözüm sunar. Birden fazla harmonik mertebesini aynı anda filtreleyebilir; çoğu model reaktif güç kompanzasyonu ve faz dengeleme de yapabilir. Akım trafoları doğru konumlandırılmalı ve filtre kapasitesi ölçülen harmonik akımlara göre belirlenmelidir. İlk yatırım maliyeti pasif çözümlere göre yüksek olabileceğinden ölçüme dayalı bir değerlendirme yapılması önerilir.

Gerilim çökmesi, besleme geriliminin beyan değerinin %90'ının altına inmesi ve bu durumun yarım periyot (10 ms) ile 1 dakika arasında sürmesidir.

EN 50160 çökme eşiğini beyan geriliminin %90'ı olarak alır, IEEE 1159 ise 0,1–0,9 pu aralığını kullanır; gerilim neredeyse sıfıra inerse olay kesinti sayılır. Şebekedeki kısa devre arızaları, büyük motorların kalkışı veya trafo enerjilenmesi gerilim çökmelerine neden olabilir. Süresi kısa olsa da frekans konvertörlerinin, kontaktörlerin ve PLC'lerin devreden çıkmasına yol açarak üretim hatlarını durdurabilir. Enerji analizörüyle yapılan uzun süreli ölçümler çökmelerin sıklığını ve derinliğini ortaya koyar. Çözümler arasında UPS, dinamik gerilim düzenleyiciler, kontrol devresi beslemesinin güçlendirilmesi ve ekipman ayarlarının iyileştirilmesi yer alır.

Görünür güç, sinüzoidal koşullarda aktif ve reaktif gücün vektörel bileşkesidir; tek fazda U·I, üç fazda √3·U·I ile bulunur ve kVA ile ifade edilir.

Trafolar, jeneratörler ve UPS'ler kVA cinsinden boyutlandırılır, çünkü ekipmanı ısıtan akım hem aktif hem reaktif bileşenden etkilenir. Aktif güç (kW) faydalı işe dönüşen kısmı, reaktif güç (kVAr) ise manyetik ve elektrik alanlar için şebeke ile yük arasında gidip gelen kısmı gösterir. Güç faktörü düşük bir tesis aynı kW için daha fazla kVA çeker ve daha büyük trafo veya kablo gerektirebilir. Bu ilişki, kompanzasyonun neden kapasite kazanımı da sağladığını açıklar. Üç fazlı formülde U fazlar arası gerilimi, I hat akımını gösterir; harmonik içeren sistemlerde görünür güce bir distorsiyon bileşeni eklenir ve basit güç üçgeni geçerliliğini yitirir.

Güç faktörü, aktif gücün görünür güce oranıdır; 1'e ne kadar yakınsa aynı aktif güç için o kadar az akım çekilir ve şebeke kapasitesi o kadar etkin kullanılır.

Sinüzoidal koşullarda güç faktörü, akım ile gerilim arasındaki açının kosinüsüne (cosφ) eşittir. Harmonik içeren sistemlerde toplam güç faktörü cosφ değerinden daha düşük olabilir; bu ayrım kompanzasyon tasarımında önemlidir. Düşük güç faktörü daha yüksek akım, artan kayıplar, gerilim düşümü ve reaktif enerji bedeli anlamına gelir. Kompanzasyon panoları güç faktörünü hedef değere yaklaştırmak için kullanılır.

Harmonikler, temel frekansın (50 Hz) tam katı frekanslarda oluşan ve akım ile gerilimin dalga şeklini bozan bileşenlerdir.

Frekans konvertörleri, UPS'ler, doğrultucular, LED sürücüler ve inverterler gibi doğrusal olmayan yükler harmonik akım üretir. Harmonikler kablo ve trafolarda ek ısınmaya, nötr iletkeninin aşırı yüklenmesine, kondansatör arızalarına ve hassas cihazlarda hatalı çalışmaya yol açabilir. Kompanzasyon kondansatörleri ile şebeke arasında oluşabilecek rezonans harmoniklerin etkisini büyütebilir. Ölçüm ve değerlendirmede IEC 61000 serisi ve IEEE 519 yaygın referanslardır.

Harmonik filtre reaktörü, kompanzasyon kondansatörüne seri bağlanıp rezonans frekansını baskın harmoniklerin altına çeken ve kondansatörü koruyan bobindir.

Harmonik içeren tesislerde reaktörsüz kondansatörler aşırı akım çekebilir ve şebekeyle rezonansa girerek harmonikleri büyütebilir. Detuned yapıda reaktör, kondansatörle birlikte belirli bir ayar frekansına göre seçilir ve bu frekans yaygın uygulamalarda 5. harmoniğin altında tutulur. Bu yapı harmonikleri tamamen yok etmez, ancak kompanzasyon sisteminin güvenli çalışmasını sağlar ve harmonik akımların bir kısmını azaltabilir. Reaktör ile kondansatör uyumlu seçilmeli, kondansatörün nominal gerilimi reaktörün yarattığı gerilim artışı dikkate alınarak belirlenmelidir.

Reaktif güç, şebeke ile endüktif veya kapasitif yükler arasında salınan, faydalı işe dönüşmeyen ve kVAr ile ölçülen güç bileşenidir.

Motorlar, trafolar ve balastlar endüktif reaktif güç çeker; uzun kablolar, aşırı kompanzasyon ve bazı elektronik yükler ise kapasitif reaktif güç oluşturur. Reaktif güç hatlarda ek akım, kayıp ve gerilim düşümüne yol açar. Bu nedenle dağıtım şebekesine bağlı tüketicilerin reaktif enerji tüketiminin, aktif enerjiye oranla mevzuatta belirlenen sınırlar içinde tutulması gerekir. Sınırların aşılması reaktif enerji bedeli ödenmesine yol açar; kompanzasyon sistemleri bunu önlemek için kullanılır.

Reaktif güç cezası, tüketilen reaktif enerjinin aktif enerjiye oranı mevzuattaki sınırları aştığında elektrik faturasına yansıtılan ek bedeldir.

Sınırlar endüktif ve kapasitif reaktif enerji için ayrı ayrı uygulanır ve ilgili dönemdeki sayaç verileri üzerinden hesaplanır. Arızalı kondansatörler, yanlış ayarlanmış röle, artan yükler veya düşük yüklü saatlerde aşırı kompanzasyon cezanın en yaygın nedenleridir. Fatura ve sayaç verilerinin düzenli izlenmesi, sorunun birkaç dönem birikmeden fark edilmesini sağlar. Kalıcı çözüm, tesisin yük profiline göre boyutlandırılmış ve bakımı yapılan bir kompanzasyon sistemidir.

Kompanzasyon, tesisin reaktif güç ihtiyacını kondansatör veya reaktörlerle yerinde karşılayıp şebekeden çekilen reaktif enerjiyi azaltma işlemidir.

Endüktif yükü fazla olan tesislerde kondansatör grupları, kapasitif eğilim gösteren tesislerde ise şönt reaktörler kullanılır. Kademeli kompanzasyon panolarında reaktif güç kontrol rölesi, yük değiştikçe kondansatör kademelerini devreye alıp çıkarır. Harmonik yükü yüksek tesislerde kondansatörlerin rezonansa girmemesi için harmonik filtre reaktörlü (detuned) yapı tercih edilir. Hızlı değişen yüklerde tristörlü veya aktif kompanzasyon çözümleri gerekebilir.

Reaktif güç kontrol rölesi, tesisin güç faktörünü ölçerek kompanzasyon panosundaki kondansatör kademelerini otomatik olarak devreye alan veya çıkaran cihazdır.

Röle, akım trafosundan aldığı akım bilgisi ve ölçtüğü gerilimle anlık reaktif güç ihtiyacını hesaplar. Hedef cosφ, kademe güçleri, devreye girme gecikmeleri ve akım trafosu oranı devreye alma sırasında doğru ayarlanmalıdır. Akım trafosunun yanlış yere takılması veya polaritesinin ters olması, rölenin hatalı çalışmasının ve reaktif cezanın sık görülen nedenlerindendir. Gelişmiş modeller harmonik ölçümü, alarm ve uzaktan haberleşme özellikleri de sunar.

THD, akım veya gerilimdeki tüm harmonik bileşenlerin toplam etkisini temel bileşene oranla yüzde olarak gösteren enerji kalitesi göstergesidir.

Gerilim THD'si (THDv) besleme geriliminin kalitesini, akım THD'si (THDi) ise yüklerin şebekeye ne kadar harmonik akım yüklediğini gösterir. Ölçüm enerji analizörüyle ve tesisin farklı yük durumlarını kapsayacak bir süre boyunca yapılmalıdır. Sınır değerler bağlantı noktasına ve uygulanan standarda göre değişir; IEEE 519 ve IEC 61000 serisi sık başvurulan referanslardır. Yüksek THD, harmonik filtre ihtiyacının ve kompanzasyon sisteminin gözden geçirilmesinin işaretidir.

Alçak gerilim, etkin değeri 1000 V ve altındaki gerilim seviyesidir; binalarda ve tesislerde son kullanıcıya dağıtım bu seviyede yapılır.

Türkiye'de alçak gerilim şebekesi tipik olarak fazlar arası 400 V, faz-nötr arası 230 V değerinde çalışır. AG sistemi trafonun sekonder tarafından başlar; ana dağıtım panosu, tali panolar, busbar hatları ve kablolar üzerinden motorlara, aydınlatmaya ve prizlere kadar uzanır. Bir fabrikada AG tarafının doğru tasarımı kablo kesiti, gerilim düşümü, kısa devre dayanımı ve seçici koruma hesaplarına dayanır. Kaçak akım koruması, topraklama ve periyodik kontroller AG tesislerinde can güvenliğinin temelini oluşturur.

Busbar sistemi, bakır veya alüminyum baraların metal bir muhafaza içinde taşındığı, kablo yerine kullanılan hazır enerji dağıtım hattıdır.

Fabrikalarda, veri merkezlerinde ve yüksek katlı binalarda yüksek akımların taşınmasında busbar, paralel kablo demetlerine alternatif olarak kullanılır. Tak-çıkar dağıtım kutuları sayesinde makine yerleşimi değiştiğinde hattı sökmeden yeni çıkış alınabilir. Doğru seçimde akım değeri, kısa devre dayanımı, koruma sınıfı ve gerilim düşümü dikkate alınır. Montajda ek noktalarının tork değerleri ve hizalama kritiktir; devreye alma sonrası termal kamera kontrolü sık yapılan bir doğrulamadır.

Dağıtım merkezi, gelen OG enerjiyi esas olarak gerilim dönüştürmeden birden fazla çıkış fiderine paylaştıran OG anahtarlama tesisidir.

Dağıtım merkezleri OSB'lerde, büyük kampüslerde ve şehir şebekelerinde birden fazla trafo merkezini besleyen düğüm noktaları olarak kullanılır. İçlerinde giriş, çıkış, kuplaj ve ölçü hücreleri, koruma röleleri ve çoğu zaman uzaktan izleme için SCADA/RTU donanımı bulunur. İyi tasarlanmış bir DM, arıza anında yalnızca arızalı bölümün ayrılmasını ve şebekenin geri kalanının beslenmeye devam etmesini kolaylaştırır. Bazı uygulamalarda aynı binada iç ihtiyaç veya yerel tüketim için ayrıca bir trafo da bulunabilir.

Havai hat, iletkenlerin direkler üzerinde izolatörlerle taşındığı ve elektriği açık havada ileten enerji hattıdır.

Havai hatlar kırsal bölgelerde, uzun mesafelerde ve iletim şebekesinde, yer altı kablosuna göre genellikle daha düşük ilk yatırım maliyetiyle kurulur. Projelendirmede iletken kesiti, direk tipi ve açıklığı, sehim, rüzgâr ve buz yükleri ile emniyet mesafeleri hesaplanır. Hava koşullarına, ağaç temasına ve yıldırıma açık olduğu için periyodik bakım ve doğru koruma koordinasyonu önemlidir. Şehir içlerinde ve sanayi alanlarında görsel, güvenlik ve alan kısıtları nedeniyle yer altı kablo şebekesi tercih edilebilir.

Jeneratör seti, içten yanmalı bir motor ile alternatörden oluşan ve şebeke kesintisinde ya da şebeke olmayan yerlerde elektrik üreten ünitedir.

Endüstriyel tesislerde jeneratörler çoğunlukla yedek güç kaynağı olarak kullanılır ve şebeke kesildiğinde otomatik transfer panosuyla devreye alınır. Birden fazla jeneratörün paralel çalışması gerektiğinde senkronizasyon panosu kullanılır. Güç seçiminde motor kalkış akımları, harmonik üreten yükler ve gelecekteki kapasite artışı göz önüne alınmalıdır. Düzenli yük testleri ile yakıt ve akü kontrolleri, jeneratörün ihtiyaç anında gerçekten devreye girebilmesi için gereklidir.

Kablo eki, iki enerji kablosunu elektriksel ve mekanik olarak birleştirip yalıtım ile ekran sürekliliğini yeniden sağlayan montaj setidir.

Uzun kablo güzergâhlarında, makara boyunun yetmediği yerlerde veya arıza onarımlarında kablo eki kullanılır. OG eklerde iletken bağlantısı, alan kontrolü, yalıtım ve metalik ekran sürekliliği aynı titizlikle yeniden oluşturulmalıdır. Ek noktaları yer altı kablo arızalarının sık görüldüğü yerler arasında olduğundan montaj kalitesi şebeke güvenilirliğini doğrudan etkiler. Ek yapılan hatlarda enerjilendirme öncesi yalıtım testleri yapılması iyi bir uygulamadır.

Kara elektriği, limanda bağlı gemilerin kendi jeneratörlerini kapatıp enerjiyi rıhtımdaki şebeke bağlantısından almasını sağlayan sistemdir.

Liman bölgelerinde gemi jeneratörlerinin yarattığı emisyon, gürültü ve titreşimi azaltmak için kara elektriği uygulamaları yaygınlaşmaktadır. Gemi ile şebekenin frekansı veya gerilimi farklı olabileceğinden sistemde frekans dönüştürücü, trafo ve özel bağlantı kutuları yer alabilir. Büyük gemiler için çoğunlukla OG seviyesinde, küçük tekneler için AG seviyesinde bağlantı yapılır. Rıhtım koşulları nedeniyle kablo yönetimi, topraklama ve koruma koordinasyonu tasarımın kritik başlıklarıdır.

Kesintisiz güç kaynağı (UPS), şebeke kesildiğinde veya bozulduğunda kritik yükleri akü enerjisiyle kesintisiz besleyen güç elektroniği sistemidir.

Veri merkezleri, hastaneler, kontrol odaları ve proses otomasyonu gibi kesinti kaldırmayan yükler UPS ile beslenir. Çevrimiçi (online, çift dönüşümlü) UPS'ler yükü sürekli inverter üzerinden besleyerek gerilim dalgalanmalarını da filtreler. UPS çoğunlukla jeneratörle birlikte çalışır: ilk anı UPS karşılar, jeneratör devreye girdikten sonra uzun süreli besleme sağlanır. Boyutlandırmada yük gücü, istenen yedekleme süresi, akü teknolojisi ve N+1 gibi yedeklilik düzeyi belirleyicidir.

Kısa devre akımı, farklı potansiyeldeki iletkenler düşük empedansla temas ettiğinde akan ve normal yük akımından çok daha yüksek olan arıza akımıdır.

Kısa devre hesapları; kesici ve sigortaların kesme kapasitesinin, baraların ve kabloların termik ve dinamik dayanımının belirlenmesinde kullanılır. Hesaplanan değer şebekenin kısa devre gücüne, trafonun gücü ile kısa devre gerilimine, kablo uzunluklarına ve bağlı jeneratör ya da motorlara göre değişir. Kapasitesi yetersiz seçilmiş bir ekipman arıza anında akımı güvenle kesemeyebilir ve ciddi hasar ile yangın riski doğurabilir. Koruma rölesi ayarları ve selektivite çalışması da kısa devre analizine dayanır.

Kuvvet dağıtım panosu, AG enerjiyi motorlar, makineler ve tali panolar gibi yüklere koruma elemanları üzerinden paylaştıran elektrik panosudur.

Ana dağıtım panosu (ADP) genellikle trafonun AG çıkışından beslenir ve tesisin tali panolarına enerji dağıtır. Pano içinde güç şalterleri, kompakt şalterler, sigortalar, ölçü cihazları ve bara sistemi bulunur. Tasarımda nominal akım, kısa devre dayanımı, ısı dağılımı ve bakım erişimi dikkate alınır; AG pano düzeneklerinin tasarım doğrulaması ve imalatında IEC 61439 serisi temel referanstır. Gevşek bağlantılar pano arızalarının sık görülen nedenlerinden olduğu için termal kamera kontrolü periyodik bakımın parçasıdır.

OG kablo başlığı, orta gerilim kablosunun ucunu hücreye, trafoya veya havai hatta güvenle bağlamak için kullanılan sonlandırma setidir.

Kablo ucunda yalıtım ekranı kesildiğinde elektrik alanı yoğunlaşır; başlık bu alanı kontrol altına alarak kısmi deşarj ve delinme riskini azaltır. İç mekân, dış mekân ve fişli (konnektör tipi) başlıklar bulunur; ısıyla daralan ve soğukta daralan tipler en yaygın teknolojilerdir. Ekran kesim ölçüsü, yarı iletken tabakanın temizliği ve nem kontrolü gibi detaylardaki küçük hatalar aylar sonra arızaya dönüşebilir. Bu nedenle montaj, üretici talimatlarına göre eğitimli ekiplerce yapılır ve ardından kablo testleri uygulanır.

OG toplama hattı, RES veya GES sahasında türbin ya da inverter istasyonlarının enerjisini santral trafo merkezine taşıyan iç OG kablo şebekesidir.

Rüzgâr santrallerinde her türbinin trafosu OG kablolarla diğer türbinlere ve santralin toplama/şalt merkezine bağlanır; GES'lerde inverter-trafo istasyonları benzer bir yapı kurar. Tasarımda kablo kesiti, kayıplar, güzergâh, döşeme derinliği ve arıza anında devrede kalabilecek bölümler değerlendirilir. Aynı hendeğe çoğu zaman haberleşme için fiber optik kablo ve topraklama iletkeni de döşenir. Hat enerjilendirilmeden önce kablo testleri ve koruma kontrollerinden geçirilir.

Orta gerilim, 1 kV'un üzerinden 36 kV'a kadar (36 kV dahil) olan dağıtım gerilimi seviyesidir; Türkiye'de en yaygın OG değeri 34,5 kV'tur.

Türkiye'deki dağıtım şebekelerinde en yaygın OG seviyesi 34,5 kV'tur; bazı bölgelerde ve eski tesislerde 15,8 kV veya 31,5 kV gibi farklı seviyelere de rastlanabilir. Fabrikalar, OSB'ler, GES ve RES sahaları ile büyük ticari yapılar şebekeye çoğunlukla OG seviyesinden bağlanır ve gerilimi kendi trafo merkezlerinde AG'ye düşürür. OG tesisleri; hücreler, güç trafoları, OG kablolar, kablo başlıkları ve koruma röleleri gibi uzmanlık isteyen ekipmanlardan oluşur. Bu nedenle OG işlerinde projelendirme, montaj, test ve kabul adımları mevzuata ve dağıtım şirketinin şartlarına göre yürütülür.

Tek hat şeması, bir elektrik sistemindeki trafo, hücre, pano, kablo ve koruma elemanlarını üç fazı tek çizgiyle göstererek sadeleştiren temel proje çizimidir.

Tek hat şeması, enerjinin kaynaktan yüklere nasıl aktığını ve hangi koruma elemanlarının nerede bulunduğunu tek bakışta gösterir. Proje onayı, kısa devre ve selektivite hesapları ile işletme ve bakım çalışmaları bu şemaya dayanır. Sahada yapılan her değişikliğin şemaya işlenmesi güvenli manevra ve arıza müdahalesi için önemlidir. Trafo merkezlerinde güncel tek hat şemasının görünür bir yerde bulundurulması iyi bir işletme uygulamasıdır.

XLPE kablo, yalıtımı çapraz bağlı polietilenden yapılan ve OG ile AG yer altı şebekelerinde yaygın kullanılan enerji kablosudur.

Çapraz bağlı polietilen (XLPE) yalıtım, iyi dielektrik özellikleri ve yüksek çalışma sıcaklığı dayanımı sayesinde modern OG kablolarda standart hale gelmiştir. OG XLPE kablolarda iletken, iletken ekranı, yalıtım, yalıtım ekranı, metalik ekran ve dış kılıf katmanları bulunur. Kablonun ömrü büyük ölçüde doğru döşemeye, eğilme yarıçapına uyulmasına ve özellikle kablo başlığı ile ek montajının kalitesine bağlıdır. Montajdan sonra VLF, tan delta ve kısmi deşarj gibi testlerle yalıtımın durumu doğrulanır.

Yük akışı analizi, bir şebekede belirli yük koşullarında gerilimleri, akımları, güç akışlarını ve kayıpları hesaplayan sistem çalışmasıdır.

Yeni bir fabrika, GES veya trafo merkezi tasarlanırken ekipmanların aşırı yüklenip yüklenmediği ve gerilimlerin kabul edilebilir sınırlarda kalıp kalmadığı yük akışıyla kontrol edilir. Analiz, kompanzasyon ihtiyacının, trafo kademe ayarlarının ve kablo kesitlerinin doğrulanmasına da yardımcı olur. Genellikle özel yazılımlarla ve farklı senaryolar (tam yük, düşük yük, yedek besleme gibi) için ayrı ayrı yapılır. Kısa devre, selektivite ve harmonik çalışmalarıyla birlikte güç sistemleri analizinin temel bileşenlerinden biridir.

Yüksek gerilim, iletim şebekesinde kullanılan 36 kV üzerindeki gerilim seviyesidir; Türkiye'de iletim başlıca 154 kV ve 380 kV hatlarla yapılır.

Türkiye'de iletim şebekesini TEİAŞ işletir ve enerji başlıca 154 kV ve 380 kV hatlarla taşınır. Büyük santraller ve çok yüksek güç çeken tesisler iletim şebekesine YG seviyesinden bağlanabilir; bu durumda tüketim tesislerinde YG/OG indirici, santrallerde ise OG/YG yükseltici bir trafo merkezi gerekir. Bazı mevzuat ve standartlarda 1 kV üzerindeki tüm gerilimler "yüksek gerilim" olarak anıldığından, terimin hangi anlamda kullanıldığı bağlamdan okunmalıdır. YG projelerinde izolasyon koordinasyonu, koruma sistemi ve iletim şirketiyle bağlantı süreçleri ayrıca planlanır.

Anahtar teslim (EPC) modelinde mühendislik, tedarik ve yapım işleri tek bir yüklenici tarafından üstlenilir ve tesis çalışır halde teslim edilir.

EPC; Engineering (mühendislik), Procurement (tedarik) ve Construction (yapım) kelimelerinin kısaltmasıdır. İşveren açısından arayüz sayısını azaltır ve sorumluluğu tek bir muhatapta toplar. Büyük GES, RES ve BESS projelerinde ana EPC yüklenicisi elektrik işleri gibi disiplinleri uzman alt yüklenicilere verebilir; bu durumda sorumluluk sınırlarının sözleşmede net tanımlanması gerekir. Teslim kapsamı genellikle test, devreye alma ve kabul aşamalarını da içerir.

Keşif ve metraj, bir elektrik işinin sahada incelenmesi ve projedeki malzeme ile iş kalemi miktarlarının çıkarılarak maliyetin hesaplanması çalışmasıdır.

Keşif aşamasında mevcut altyapı, güzergâhlar, erişim koşulları ve bağlantı noktaları yerinde incelenir. Metrajda kablo uzunlukları, pano ve hücre sayıları, kanal ve tava miktarları gibi kalemler projeden tek tek hesaplanır. Doğru bir keşif ve metraj, ihale dokümanlarının ve tekliflerin karşılaştırılabilir olmasını sağlar ve iş sırasında beklenmedik maliyetleri azaltır. Kamu ve büyük özel projelerde birim fiyat pozlarıyla hazırlanabilir.

Teknik şartname, bir projede kullanılacak malzeme ve ekipmanın özelliklerini, uyulacak standartları ve test-kabul koşullarını tanımlayan belgedir.

İyi hazırlanmış bir şartname, farklı tedarikçilerden gelen tekliflerin aynı teknik zeminde karşılaştırılmasını sağlar. Ekipmanın nominal değerleri, koruma sınıfları, belge ve sertifika gereklilikleri ile fabrika ve saha testleri şartnamede açıkça belirtilir. Belirsiz ifadeler uygulama sırasında anlaşmazlıklara ve kalite farklarına yol açabilir. Dağıtım şebekesine bağlanacak tesislerde ilgili kurumların şartnameleri de dikkate alınmalıdır.

Çağrı mektubu, lisanssız üretim başvurusu uygun bulunan yatırımcıya dağıtım şirketince verilen ve bağlantı anlaşması sürecini başlatan resmî yazıdır.

Çağrı mektubu, başvurunun teknik değerlendirmesinin olumlu sonuçlandığını ve bağlantı noktasının belirlendiğini gösterir. Mektubu alan yatırımcının, mevzuatta öngörülen süre içinde gerekli belgeleri tamamlayarak bağlantı anlaşmasına başvurması gerekir. Sürelerin kaçırılması başvurunun geçerliliğini yitirmesine yol açabilir. Bu aşamadan sonra süreç proje onayı, kurulum ve kabul adımlarıyla devam eder.

Elektrik dağıtım şirketi, bir bölgedeki OG ve AG dağıtım şebekesini işleten, bağlantı başvurularını değerlendiren ve şebeke hizmeti veren lisanslı şirkettir.

Türkiye 21 dağıtım bölgesine ayrılmıştır ve her bölgede bir dağıtım şirketi faaliyet gösterir. Yeni bir tesisin OG veya AG bağlantısı, lisanssız GES başvuruları ile bağlantı ve sistem kullanım anlaşmaları dağıtım şirketi üzerinden yürür. Şirket arıza ve kesinti yönetimi, sayaç işlemleri ve şebeke yatırımlarından da sorumludur. Elektrik satışı yapan görevli tedarik şirketleri ise dağıtım şirketlerinden ayrı tüzel kişiliklerdir.

Proje onayı, bir elektrik tesisinin uygulama projesinin yetkili kurumca mevzuata ve teknik şartlara uygunluk yönünden incelenip onaylanmasıdır.

Trafo merkezi, OG bağlantı, GES ve iç tesisat projeleri uygulamaya geçilmeden önce onay sürecinden geçer. Projede tek hat şeması, kısa devre ve gerilim düşümü hesapları, koruma ve topraklama tasarımı ile ekipman listeleri yer alır. Onaysız projeyle kurulan tesisler kabul aşamasında sorun yaşayabilir veya enerjilendirilemeyebilir. Onay mercii tesis türüne göre dağıtım şirketi, TEDAŞ, OSB veya ilgili kamu birimleri olabilir.

EPDK, Türkiye'de elektrik, doğal gaz, petrol ve LPG piyasalarını düzenleyen ve denetleyen bağımsız düzenleyici kurumdur.

Elektrik piyasasında lisans verme, tarifeleri onaylama ve piyasa yönetmeliklerini çıkarma yetkisi EPDK'dadır. Lisanssız elektrik üretimi, bağlantı ve sistem kullanımı, OSB dağıtım lisansları ve tüketici hizmetleri gibi konulardaki temel düzenlemeler bu kurum tarafından yapılır. Uygulamadaki başvuru süreçleri çoğunlukla dağıtım şirketleri ve TEİAŞ üzerinden yürür, ancak kuralları EPDK mevzuatı belirler. Mevzuat sık güncellendiği için proje öncesinde güncel düzenlemelerin kontrol edilmesi gerekir.

Geçici kabul, tamamlanan bir elektrik tesisinin projesine ve mevzuata uygunluğunun kabul heyetince kontrol edilip işletmeye alınmasının onaylandığı aşamadır.

Kabul öncesinde onaylı proje, test raporları, malzeme belgeleri ve ölçüm sonuçlarını içeren kabul dosyası hazırlanır. Heyet sahada trafo merkezini, hücreleri, topraklamayı, etiketlemeyi ve güvenlik önlemlerini inceler; eksik varsa giderilmesi için süre verilir. Geçici kabulden sonra tesisin işletmedeki durumu izlenir ve mevzuatta öngörülen koşullar sağlandığında kesin kabul yapılır. Trafo merkezi ve dağıtım tesislerinde süreç Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği'ne, GES, RES ve BESS gibi üretim ve depolama tesislerinde ise Elektrik Üretim ve Elektrik Depolama Tesisleri Kabul Yönetmeliği'ne göre yürür.

Lisanssız elektrik üretimi, mevzuattaki koşullarla EPDK'dan üretim lisansı almadan, çoğunlukla öz tüketim amaçlı santral kurulmasını sağlayan rejimdir.

Çatı üstü GES'ler ve bir tüketim tesisiyle ilişkilendirilen arazi GES'leri bu kapsamdaki en yaygın uygulamalardır. Başvuru ilgili dağıtım şirketine yapılır; uygun bulunan projeye çağrı mektubu verilir ve ardından proje onayı, bağlantı anlaşması, kurulum ve kabul adımları gelir. Kurulu güç sınırları, tüketimle ilişkilendirme şartları ve fazla enerjinin değerlendirilmesi gibi kurallar mevzuat değişiklikleriyle güncellenebilir. Bu nedenle başvurudan önce Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği'nin güncel hâli kontrol edilmelidir.

Mahsuplaşma, lisanssız üretim tesisinin ürettiği ve şebekeden çektiği enerjinin belirli zaman dilimlerinde karşılaştırılarak netleştirilmesi işlemidir.

Üretim ve tüketim aynı zaman diliminde eşleştirildiğinde öz tüketilen enerji faturadan düşülür, fazla üretim ise mevzuattaki koşullara göre değerlendirilir. Mahsuplaşmanın periyodu (örneğin aylık veya saatlik) yatırımın ekonomisini doğrudan etkiler; saatlik mahsuplaşmada gece tüketimi gündüz üretimiyle netleştirilemez. Bu nedenle tüketim profili ile üretim profilinin uyumu fizibilitenin önemli bir parçasıdır. Uygulanan kurallar tesis türüne ve güncel mevzuata göre değişebilir.

OSB dağıtım lisansı, organize sanayi bölgesinin kendi sınırları içinde elektrik dağıtım faaliyetini yürütebilmesi için EPDK'dan aldığı izindir.

Lisans sahibi OSB, bölge içindeki OG ve AG şebekeyi işletir, katılımcıların bağlantılarını yönetir ve şebeke yatırımlarını planlar. Bu yapı OSB'ye enerji altyapısını sanayicinin ihtiyaçlarına göre geliştirme imkânı verirken teknik ve idari yükümlülükler de getirir. Lisans sürecinde şebeke envanteri, teknik personel ile işletme ve bakım organizasyonu gibi konularda mevzuata uygunluk aranır. Lisans almayan OSB'lerde dağıtım hizmetinin nasıl yürütüleceği mevzuata ve bölgedeki düzenlemelere göre belirlenir.

TEDAŞ, işletme hakları özel dağıtım şirketlerine devredilen dağıtım varlıklarının sahibi olan ve kabul ile denetim süreçlerinde görev alan kamu şirketidir.

Elektrik dağıtım faaliyetleri bölgesel özel dağıtım şirketlerine devredildikten sonra TEDAŞ, şebeke varlıklarının sahipliğini ve bazı denetim görevlerini sürdürmektedir. Trafo merkezi ve dağıtım tesislerinin geçici kabul işlemleri sahada TEDAŞ ile en sık anılan süreçlerdendir. Malzeme ve ekipman için yayımladığı teknik şartnameler dağıtım şebekesine bağlanacak tesislerde referans alınır. Hangi işlemin TEDAŞ, dağıtım şirketi veya başka bir kurum tarafından yürütüleceği tesis türüne ve güncel mevzuata göre değişebilir.

TEİAŞ, Türkiye'nin yüksek gerilim iletim şebekesini işleten, sistemin anlık dengesini yöneten ve iletim bağlantılarını değerlendiren kamu şirketidir.

Mevzuat 36 kV üzerindeki gerilim seviyelerini iletim olarak tanımlar; başta 380 kV ve 154 kV hatlar ile iletim trafo merkezleri olmak üzere iletim sistemi TEİAŞ'ın sorumluluğundadır. Milli Yük Tevzi Merkezi aracılığıyla üretim ve tüketimin anlık dengelenmesini sağlar. Büyük ölçekli santrallerin ve iletim seviyesinden bağlanacak tesislerin bağlantı görüşleri ve anlaşmaları TEİAŞ ile yürütülür. Dağıtım seviyesindeki projelerde de iletim kapasitesine ilişkin değerlendirmeler TEİAŞ'ın görüşüne bağlı olabilir.

Periyodik kontrol, işletmedeki elektrik tesisatının, topraklamanın ve koruma sistemlerinin güvenliğini belirli aralıklarla muayene edip raporlama işlemidir.

Türkiye'de elektrik tesisatının periyodik kontrolleri iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı kapsamında yetkili kişilerce yapılır. Kontrol kapsamında topraklama ölçümleri, kaçak akım cihazı testleri, pano ve bağlantı kontrolleri, yıldırımdan korunma sistemi ve gerektiğinde termal kamera incelemesi yer alır. Tespit edilen uygunsuzluklar raporda belirtilir ve giderilmesi işletmenin sorumluluğundadır. Düzenli kontrol hem yasal yükümlülüğün yerine getirilmesini hem de beklenmedik arıza ve kaza riskinin azalmasını sağlar.

Enerji analizörü; gerilim, akım, güç, güç faktörü, harmonikler ve gerilim olaylarını zaman içinde kaydeden ölçüm cihazıdır.

Taşınabilir analizörler genellikle bir hafta veya daha uzun süreli ölçüm için tesise bağlanır, böylece farklı vardiya ve yük durumları kayda alınır. Ölçüm verileri kompanzasyon boyutlandırması, harmonik filtre ihtiyacı, trafo yüklenmesi ve enerji verimliliği çalışmaları için temel oluşturur. Panolara kalıcı olarak takılan analizörler ise enerji izleme ve SCADA sistemlerine sürekli veri sağlar. Güç kalitesi ölçüm yöntemleri için IEC 61000-4-30 yaygın bir referanstır.

İzolasyon direnci ölçümü, kablo, motor, trafo veya panodaki yalıtımın sağlamlığını yüksek DC gerilim uygulayarak megaohm cinsinden ölçen testtir.

Test gerilimi ekipmanın nominal gerilimine göre seçilir; AG tesislerinde genellikle 500 V veya 1000 V, OG ekipmanında daha yüksek değerler kullanılır. Düşük sonuç nem, kirlenme, mekanik hasar veya yaşlanmış yalıtıma işaret edebilir. Polarizasyon indeksi (PI) gibi zamana bağlı ölçümler özellikle motor ve trafolarda yalıtım durumunun daha iyi değerlendirilmesini sağlar. Devreye alma öncesinde ve periyodik bakımlarda uygulanan temel testlerden biridir.

Kısmi deşarj ölçümü, yalıtım içindeki boşluk veya kusurlarda oluşan küçük elektriksel boşalmaları tespit ederek sorunları arızaya dönüşmeden bulan testtir.

Kısmi deşarjlar yalıtımı zamanla aşındırır ve sonunda delinmeye yol açabilir; bu nedenle değerli bir erken uyarı göstergesidir. OG kablo başlıkları ve eklerindeki montaj hatalarının belirlenmesinde, OG hücrelerde ve trafolarda durum izlemede kullanılır. Ölçüm çevrim dışı (test kaynağıyla) veya çevrim içi (işletme sırasında, sensörlerle) yapılabilir. Deşarjın yerinin tespit edilebilmesi onarımın hedefli yapılmasını sağlar.

Röle testi, koruma rölesine test cihazıyla arıza akım ve gerilimleri uygulayarak doğru ayarlarla ve doğru sürede açma verdiğini doğrulayan testtir.

Sekonder enjeksiyonda akım ve gerilim trafolarının sekonder devreleri ayrılarak test sinyalleri doğrudan röle girişlerine verilir. Test sırasında açma süreleri, ayar değerleri, lojik fonksiyonlar ve kesiciye giden açma devresi kontrol edilir. Primer enjeksiyon testleri ise akım trafoları dahil tüm koruma zincirini doğrulamak için kullanılır. Devreye almada ve periyodik bakımda yapılan röle testleri, koruma sisteminin gerçek bir arızada çalışacağının güvencesidir.

Tan delta testi, yalıtımdaki dielektrik kayıpları ölçerek kablo, trafo veya buşinglerin yalıtım kalitesini ve yaşlanma durumunu değerlendiren tanı testidir.

İdeal bir yalıtımda akım gerilimden 90° ileridedir; yalıtım bozuldukça kayıp bileşeni artar ve tan δ değeri yükselir. OG kablolarda ölçüm genellikle VLF kaynağıyla farklı gerilim seviyelerinde yapılır ve değerin gerilimle değişimi de incelenir. Su ağaçlanması (water treeing) gibi yaygın yaşlanma sorunlarının saptanmasında yararlıdır. Sonuçlar bakım ve kablo yenileme önceliklerinin belirlenmesinde kullanılır.

Termal kamera kontrolü, ekipman yüzey sıcaklıklarını kızılötesi kamerayla görüntüleyerek gevşek bağlantı ve aşırı ısınma noktalarını temassız bulur.

Kontrol enerji kesilmeden ve tesis yük altındayken yapılır; böylece üretimi durdurmadan arıza belirtileri yakalanabilir. Pano bağlantıları, şalterler, busbar ek noktaları, kablo başlıkları ve trafo bağlantıları en sık incelenen noktalardır. Sıcaklık farklarının değerlendirilmesinde ölçüm anındaki yük oranı ve benzer fazlarla karşılaştırma dikkate alınır. Bulgular öncelik derecesine göre raporlanır ve planlı bakımda giderilir.

Devreye alma, montajı tamamlanan bir elektrik tesisinin test edilip ayarlanarak güvenli ve tasarıma uygun şekilde işletmeye alınması sürecidir.

Süreç genellikle enerjisiz kontrollerle (görsel kontrol, kablo ve izolasyon testleri, röle testleri) başlar; ardından kademeli enerjilendirme ve yük altında fonksiyon testleriyle devam eder. Trafo merkezlerinde, GES ve BESS sahalarında ekipman üreticisi, yüklenici ve işveren temsilcileri sürece çoğu zaman birlikte katılır. Tüm test sonuçları raporlanır ve kabul dosyasının bir parçası olur. İyi yürütülmüş bir devreye alma, işletmenin ilk aylarında yaşanabilecek arızaları belirgin şekilde azaltır.

Topraklama direnci ölçümü, topraklama tesisinin toprağa karşı direncini ölçerek arıza akımını güvenle iletip iletemeyeceğini doğrulayan testtir.

En yaygın yöntem, yardımcı akım ve gerilim kazıklarının kullanıldığı potansiyel düşümü yöntemidir; büyük sistemlerde farklı yöntemler de uygulanır. Sonuçlar toprak nemine ve mevsime göre değişebildiğinden raporda ölçüm koşulları da belirtilir. Türkiye'de topraklama ölçümleri Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı kapsamında periyodik olarak yapılır ve yetkili kişilerce raporlanır. Değerlerin sınırların üzerinde çıkması topraklamanın iyileştirilmesi gerektiğini gösterir.

TTR testi, trafonun primer ve sekonder sarım oranını ölçerek etiket değerine uygunluğunu, kademe ayarlarını ve sargı hatalarını kontrol eden testtir.

Ölçüm her kademe pozisyonu ve her faz için ayrı ayrı yapılır ve sonuçlar etiket değerleriyle karşılaştırılır. Sapmalar sarımlar arası kısa devreye, yanlış bağlantı grubuna veya kademe değiştirici sorunlarına işaret edebilir. Devreye alma öncesi testlerde genellikle sargı direnci, izolasyon direnci ve vektör grubu kontrolüyle birlikte uygulanır. Trafo taşındıktan veya bir arızadan sonra tekrarlanması önerilir.

VLF testi, OG kablolara çok düşük frekansta (tipik olarak 0,1 Hz) yüksek AC gerilim uygulayarak yalıtım zayıflıklarını ortaya çıkaran dayanım testidir.

Düşük frekans sayesinde uzun kabloların yüksek kapasitesi, şebeke frekansında çalışan bir test sistemine göre çok daha küçük ve taşınabilir bir cihazla beslenebilir. XLPE kablolarda yüksek DC test yerine VLF testi tercih edilir, çünkü DC test yalıtımda yük birikimine yol açarak kabloya zarar verebilir. Test genellikle yeni döşenen kablolarda, kablo başlığı ve ek montajından sonra ve onarımların ardından uygulanır. Tan delta ve kısmi deşarj ölçümleriyle birleştirildiğinde kablonun durumu hakkında daha kapsamlı bilgi verir.