Türkiye'de Santral Şebeke Bağlantısı: TEİAŞ ve Dağıtım Şirketi Süreci Adım Adım (GES, RES, BESS)

Santralin iletim sistemine mi dağıtım sistemine mi bağlanacağını bağlantı gerilimi belirler: 36 kV üzerinden bağlanan santrallerin muhatabı TEİAŞ, 36 kV ve altından bağlananların muhatabı ise bölgedeki elektrik dağıtım şirketidir (EDAŞ). Bu sınır, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu'nun iletimi elektrik enerjisinin 36 kV üzerindeki hatlar üzerinden nakli olarak tanımlamasından gelir. Hangi seviyeden ve hangi noktadan bağlanılacağı ise santralin gücü ve bölgedeki şebeke kapasitesi değerlendirilerek bağlantı görüşünde belirlenir.

TEİAŞ, iletim sisteminin işletmecisidir. İletime bağlanan kullanıcılarla bağlantı ve sistem kullanım anlaşmalarını imzalar ve 154 kV ile 380 kV trafo merkezlerindeki fiderleri işletir. Dağıtım şirketi ise OG şebekesine bağlanan santrallerde bağlantı görüşünü oluşturur, anlaşmaları yapar ve ölçü düzenini mühürler. Dağıtım seviyesinden bağlanan büyük santrallerde bile TEİAŞ, bölgesel kapasite ve trafo merkezi yüklenmesi üzerinden sürecin arka planındadır.

Lisanslı santrallerde sıra bağlantı görüşü, bağlantı anlaşması ve sistem kullanım anlaşması şeklindedir: görüş önlisans sürecinde verilir, bağlantı anlaşması üretim lisansı aşamasında imzalanır, sistem kullanım anlaşması ise fiziki bağlantı ve geçici kabul öncesinde tamamlanır. Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği'ne göre üretim tesislerinin başvuruları Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği çerçevesinde yapılır. TEİAŞ, bağlanılacak trafo merkezi ve bağlantı kapasitesine ilişkin görüşünü EPDK'nın bildiriminden itibaren kırk beş gün içinde sonuçlandırarak Kuruma sunar. Dağıtım sistemine bağlanacak santrallerde görüşü, EPDK'nın yazılı talebi üzerine dağıtım şirketi oluşturur.

Başvuru sahibi, üretim lisansına başvurmadan önce ve önlisans süresi içinde bağlantı anlaşması için TEİAŞ'a ya da dağıtım şirketine başvurmak zorundadır. İletim tarafında yönetmelik, üretim tesislerinin bağlantı ve sistem kullanım anlaşmalarının üretim lisansı alınmadan imzalanamayacağını belirtir. Bununla birlikte EPDK, TEİAŞ'ın olumlu görüşüyle önlisans sahibiyle bağlantı anlaşması imzalanmasını uygun bulabilir. Dağıtım tarafında lisans sahibi, lisansını aldığı tarihten itibaren en geç altmış gün içinde bunu dağıtım şirketine tevsik eder; bağlantı anlaşması da takip eden otuz gün içinde imzalanır.

Sistem kullanım anlaşması, santralin şebekeyi fiilen kullanmaya başlamasının ön şartıdır. İletim sistemine bağlanacak tesislerde kullanıcı, öngörülen fiziki bağlantı tarihinden en geç bir ay önce TEİAŞ'a başvurur. Dağıtım sisteminde ise anlaşma, tesisin kısmen veya tamamen geçici kabulünden önce imzalanır. Anlaşmalarda tanımlanan anlaşma gücü, bağlantı noktasından verilebilecek azami gücü sınırlar. Lisanssız projelerde süreç çağrı mektubu üzerinden ilerler; bu adımları lisanssız GES başvurusu rehberimizde anlattık.

Santralin şalt sahasını yatırımcı yapar ve işletir; şalt sahasından sonraki nihayet direğinden itibaren uzanan bağlantı tesisleri ise bağlanılan sistemin parçası sayılır ve TEİAŞ ya da dağıtım şirketi tarafından işletilir. Yönetmelik, 36 kV üstünden bağlanan tesislerde bu nihayet direğinden itibaren uzanan tesisleri iletim sistemi mülkiyet sınırı içinde sayar. Dağıtım sistemine bağlı santrallerde de nihayet direği ile şalt sahası arasındaki gevşek bağlantı hariç, dağıtım hatları ve şalt sahasına irtibatlı yeraltı kablosu dağıtım tesisidir.

Kimin yapacağı ise ayrı bir sorudur. Bazen yeni bir iletim hattı veya trafo merkezi gerekir ve TEİAŞ'ın finansmanı ya da yatırım planlaması buna yetişmez. Bu durumda yönetmelik, yatırımın bağlantı talep eden tüzel kişilerce yapılabileceğini veya finanse edilebileceğini öngörür. Mülkiyet ve işletme sorumluluğu yine TEİAŞ'tadır; harcama da yönetmelikteki geri ödeme mekanizmasına tabidir. Dağıtım tarafında da gerekli şebeke yatırımı, tesis yapım sözleşmesiyle dağıtım şirketi adına başvuru sahibince yapılabilir. Bu durumda projeyi hazırlama sorumluluğu başvuru sahibindedir.

Bu nedenle uygulamada enerji nakil hattını (ENH) çoğunlukla yatırımcının yüklenicisi kurar. Ancak proje onayından malzeme seçimine ve kabul testlerine kadar hat, onu devralacak işletmecinin şartlarına göre yapılmalıdır. Güzergâh, irtifak ve izin işleri proje takviminin en uzun kalemleri arasındadır. İki tarafın şartlarını baştan birlikte karşılayan bir uygulama planı, sonradan yapılacak düzeltmelerin önüne geçer.

Şebeke bağlantısındaki teknik şartlar bağlantı görüşü ve anlaşmalarda, Elektrik Şebeke Yönetmeliği'nde ve işletmecinin teknik şartnamelerinde tanımlanır. Ana başlıklar üçtür: bağlantı noktası koruması, uzlaştırmaya esas ölçüm ve işletmeciyle veri alışverişi. Koruma tarafında hat ve trafo korumaları, aşırı akım ve toprak arıza korumaları ile gerilim ve frekans korumaları, bağlanılan fiderin koruma düzeniyle seçicilik içinde ayarlanır ve röle ayarları işletmecinin onayına sunulur. Rüzgar ve güneş santrallerinde reaktif güç desteği ve arıza sırasında şebekede kalma gibi yetenekler de şebeke yönetmeliği kapsamında aranır.

Ölçüm tarafında ana ve yedek sayaçlar, uygun doğruluk sınıfındaki akım ve gerilim trafolarıyla birlikte bağlantı noktasında konumlandırılır. Dağıtım sistemine bağlı lisanslı santrallerde kullanıcının tesis ettiği ölçü cihazları ve devreleri geçici kabulden önce dağıtım şirketince mühürlenir; ilk endeks de geçici kabulle birlikte tespit edilir. SCADA tarafında aktif ve reaktif güç ölçümleri, kesici konumları ve alarmlar ilgili yük tevzi merkezine veya dağıtım şirketinin kontrol merkezine aktarılır. Uzaktan güç sınırlama ve gerilim kontrolü komutları devreye alma sürecinde uçtan uca test edilir. SCADA mimarisinin bileşenlerini SCADA sistemi nedir yazımızda anlattık.

Depolamalı santrallerde temel fark, üretim tesisine bütünleşik depolama ünitesinin ayrı bir bağlantı almamasıdır. Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği bu üniteyi santralin bağlı olduğu bağlantı noktasından şebekeye bağlar ve üretim tesisinin bir ünitesi olarak kabul eder. Dolayısıyla santral ve batarya, bağlantı noktasındaki toplam güç anlaşma gücünü aşmayacak şekilde birlikte kontrol edilmelidir.

Bunun sahada üç sonucu vardır. Birincisi, bağlantı noktasındaki santral kontrolörü (PPC) güneş veya rüzgar üretimini ve batarya şarj-deşarjını tek bir set değer altında yönetir. İkincisi, güç akışı çift yönlü olabileceğinden koruma ayarları ve ölçüm düzeni hem veriş hem çekiş yönü için değerlendirilir; şebekeden şarjın kapsamı lisans ve bağlantı koşullarında netleşir. Üçüncüsü, yeni BESS fiderinin röle ayarları mevcut fiderler ve giriş hücresiyle seçicilik açısından birlikte kontrol edilir. AC-coupled ve DC-coupled mimarilerin farklarını depolamalı GES elektrik altyapısı yazımızda karşılaştırdık.

Herhangi bir üretim veya tüketim tesisine bağlı olmayan müstakil depolama tesisleri ise ayrı kurallara tabidir. Örneğin dağıtım sistemine bağlantılarında gerekli tesislerin tamamını kullanıcı yapar; işletme, bakım, onarım ve yenileme sorumluluğu da kullanıcıda kalır.

İlk enerjilendirmeden önce projenin onaylanmış, gerilimsiz saha testlerinin bitmiş ve ölçü düzeninin hazır olması gerekir. Gerilim, Elektrik Üretim ve Elektrik Depolama Tesisleri Kabul Yönetmeliği uyarınca tesis sahibinin yazılı talebiyle, senkronizasyon öncesi ve sonrası testler için TEİAŞ veya dağıtım şirketi tarafından geçici olarak uygulanır. Geçici kabul ise senkronizasyon ve saha testlerinden sonra kabul heyetince yapılır; santralin ticari işletmeye geçişi de geçici kabulden sonra gerçekleşir.

Gerilimsiz saha testleri tipik olarak OG kabloların VLF ve tan delta testlerini, trafo oran, sargı direnci ve yalıtım ölçümlerini, OG hücre ve kesici fonksiyon testlerini, akım ve gerilim trafolarının oran ve polarite kontrollerini, röle sekonder enjeksiyon testlerini ve topraklama ölçümlerini kapsar. Bunlara karşı uçla birlikte yapılan koruma ve SCADA uçtan uca testleri ile sayaç devrelerinin kontrolü eklenir; ilk enerjilendirme ve senkronizasyon, işletmeciyle koordineli bir programla yürütülür. Kabul başvurusu, senkronizasyon öncesi ve sonrası tüm saha testleri bittikten sonra yapılır. Trafo merkezi tarafındaki kabul dosyasının içeriğini trafo merkezi geçici kabul süreci yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Miratek Elektrik, Türkiye genelinde 1–35 kV aralığındaki OG ve trafo işlerini üstleniyor: bugüne kadar toplam 120 MVA trafo kapasitesi kurduk, 85 km OG/AG kablo hattı çektik ve 48 OG hücre montajı yaptık. Trafo Merkezleri ile Havai ve Yeraltı Elektrik Şebekeleri hizmetlerimizi Yüksek Gerilim projelendirme ve Proje Onay ve Ruhsat danışmanlığımızla birlikte sunuyoruz. Dağıtım seviyesinden (36 kV ve altı) bağlanan santrallerde bağlantı noktasına kadar, iletime bağlanan santrallerde ise santral içi OG toplama sistemi ile OG trafo ve hücre işlerinde tek teknik muhatap olarak çalışırız.