BESS Konteynerleri Sahaya Gelmeden Önce: Kaide, Kablo Kanalı ve Topraklama Hazırlığı İçin Kontrol Listesi

BESS sahasında inşaat ve elektrik işleri dört noktada kesişir: konteyner kaideleri, kablo kanalları ve boruları, topraklama ağı ile saha yolları ve vinç çalışma alanları. Bu noktaların ortak özelliği, inşaat ekibinin yaptığı işin elektrik ekibinin sonraki işini belirlemesi ve hataların çoğunlukla beton ya da geri dolgu altında kalmasıdır. Konteyner sahaya geldikten sonra düzeltme yapmak, döküm öncesinde ölçü almaktan çok daha pahalıdır.

Kaidede kablo giriş boşlukları, gömülü borular, ankraj ya da kaynak plakaları ve topraklama filizleri bulunur. Kablo kanallarında güzergâh, kesit, eğim, drenaj ve kapak tipi elektrik ihtiyacına göre belirlenmelidir. Topraklama ağı kazı açıkken serilir ve temel donatısıyla ilişkisi tasarımda tanımlanır. Saha yolları ise hem konteyner taşıyan araçların ve vincin hem de kablo geçişlerinin güzergâhıdır; yol altından geçecek her kablo için koruma borusu ve yedek boru, yol dolgusundan önce konmalıdır.

Bu arayüzleri yönetmenin en etkili yolu, inşaat ve elektrik çizimlerinin üst üste bindirildiği tek bir koordinasyon paftası ile her beton dökümünden önce inşaat, elektrik ve EPC temsilcilerinin birlikte imzaladığı döküm öncesi kontrol tutanağıdır. Tutanakta boşluk ve boru sayısı, konumları, filiz yerleri ve fotoğraflar yer alır. Taraflar arasındaki sorumluluk ayrımını BESS elektrik işleri kapsamı yazımızda ele aldık; bu yazı yalnız konteynerler gelmeden önceki saha hazırlığına odaklanıyor.

Kaidedeki kablo giriş boşlukları ve ankraj konumları önceden doğrulanmalıdır, çünkü konteyner tabanındaki kablo giriş açıklıkları ve sabitleme noktaları fabrikada belirlenir ve sahada değiştirilemez. Kaidedeki boşluk ya da ankraj yanlış yerdeyse düzeltme, karotla delme, kırım ya da konteyneri planlanan yönde oturtamamak anlamına gelir. Doğrulama, tedarikçinin en güncel temel arayüz çizimiyle yapılmalıdır. Batarya, PCS ve trafo konteynerlerinin çizimleri farklı revizyonlarda ilerleyebildiği için her kaideye esas alınan revizyon numarası tutanağa yazılmalıdır.

Kontrolde önce konteynerin yönü teyit edilir: kapı tarafı, iklimlendirme ünitesinin konumu ve kablo giriş tarafı, kablo kanalının kaideye hangi yönden yaklaşacağını belirler. Ardından DC, AG, sinyal ve topraklama için boşluk ya da boru sayısı, çapları ve konteyner eksenlerine göre koordinatları ölçülür. Gömülü boruların dirsek yarıçapı, içinden geçecek en kalın kablonun izin verilen en küçük bükülme yarıçapına uygun olmalıdır; aksi hâlde kablo çekilirken yalıtım zorlanır ya da kablo hiç geçmez.

Kaide üst kotunun ve düzlemselliğinin konteyner tedarikçisinin toleransları içinde kalması gerekir; aksi hâlde konteyner şasisi zorlanır, kapılar ve kablo giriş flanşları hizadan çıkar. Pratik bir yöntem, konteyner taban çiziminden hazırlanan bir şablonu kalıba yerleştirip boru ve ankraj konumlarını şablona göre sabitlemek, ardından konumları döküm öncesinde total station ile ölçmektir. Kullanılmayacak boruların ağızları kapatılmalı, yedek borular etiketlenmeli ve kablo girişlerinin su ile kemirgenlere karşı sızdırmazlık yöntemi konteynerler gelmeden kararlaştırılmalıdır.

DC güç, AG güç ve sinyal kabloları, kesinleşmiş kablo listesinden hesaplanan kesitlerle, ayrı borularda ya da bölmeli kanallarda ve aralarında ayrım bırakılarak planlanmalıdır. Batarya ile PCS arasında yalnız DC güç kabloları geçmez; konteyner iklimlendirmesi, yangın algılama ve aydınlatma için AG yardımcı besleme kabloları ile BMS haberleşmesi için sinyal ve fiber kabloları da aynı güzergâhı izler. Kanal kesitini yalnız güç kablolarına göre çizmek, sonradan sinyal kablolarının güç kablolarının üzerine sıkıştırılmasıyla sonuçlanır.

Kanal ve boru doluluğu, hem kablo çekimine hem de ısı atımına izin verecek düzeyde tutulmalıdır. Aynı kanalda gruplanan güç kablolarının akım taşıma kapasitesi düşer ve bu düşüş kablo kesiti hesabında grup düzeltme katsayısıyla dikkate alınmalıdır. Sinyal kabloları güç kablolarından ayrı boruda ya da metal ayırıcılı bölmede taşınmalı, güç kablolarıyla kesişmeler mümkün olduğunca dik açıyla yapılmalıdır. Uzun güzergâhlarda çekme ve ek noktası olarak kablo menholleri bırakılır.

Drenaj en sık ihmal edilen konudur. Kanallar menhole ya da drenaj noktasına doğru eğimli yapılmazsa yağmur suyu kablo güzergâhı boyunca konteyner tabanına kadar ulaşabilir. Yol geçişlerinde kanal kapakları ve borular araç yüküne göre seçilir; doğrudan gömülen kablolarda kum yatak, mekanik koruma ve ikaz bandı kullanılır. Her boru ve kanal bölmesi iki ucunda etiketlenmeli ve kablo listesindeki güzergâh numarasıyla eşleşmelidir. Bu aşamada bırakılan bir yedek boru, ileride eklenecek bir sensör ya da fiber hattı için yeniden kazı yapılmasını önler.

Topraklama ağı beton dökülmeden önce kurulmalı ve süreklilik testinden geçirilmelidir, çünkü kaide altındaki ve içindeki topraklama iletkenleri ile bağlantıları beton döküldükten sonra erişilemez hâle gelir; kopuk ya da zayıf bir bağlantı ancak kırımla bulunup düzeltilebilir. Bu yüzden ağ kazı açıkken tamamlanmalı, süreklilik ölçümü yapılmalı ve sonuçlar fotoğraflarla birlikte kayda geçirildikten sonra döküme izin verilmelidir.

Uygulamada saha ağı, tasarımda belirtilen kesitte çıplak bakır iletken ya da galvaniz şeritle kurulur ve ana ağ bağlantıları ekzotermik kaynakla yapılır. Her batarya konteyneri, PCS ve trafo için tasarımda gösterilen noktada yeterli uzunlukta topraklama filizi bırakılır; filizler beton ve iş makinesi trafiğine karşı korunur. Kaide donatısının topraklamaya bağlanıp bağlanmayacağı ve nasıl bağlanacağı tasarımda açıkça yazılmalıdır. Mekanik bağlantı elemanları yalnız sonradan erişilebilecek noktalarda kullanılmalıdır.

Döküm öncesinde her filiz ile ana ağ arasında düşük direnç ölçer ile süreklilik ölçümü yapılır ve değerler filiz numarasıyla kaydedilir; ölçüm cihazının seri numarası ve kalibrasyon tarihi de kayda eklenir, aksi hâlde ölçüm kabul dosyasında kanıt değeri taşımaz. Ağın topraklama direnci ise genellikle ağ tamamlandıktan sonra akım-gerilim yöntemiyle ölçülür ve sonuç Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ile proje şartnamesine göre değerlendirilir. Sık görülen hatalar; kazıda ezilen ya da kesilen filizler, yanlış tarafta bırakılan çıkışlar, geri dolguda zarar gören iletkenler ve kayda geçirilmeden gömülen bağlantılardır. Batarya sahası mevcut bir trafo merkezinin yanındaysa iki ağın birleşim noktaları da aynı tutanakla belgelenmelidir.

Elektrik ekibi, konteyner indirilmeden önce kaidedeki kablo boşluklarının açık ve temiz olduğunu, filizlerin yerinde ve korunmuş olduğunu kontrol eder; indirme sonrasında ise konteynerin yönünü, kablo girişlerinin borularla hizasını ve topraklama bağlantı noktalarına erişimi doğrular. Bu kontroller kaldırma planına dahil edilmelidir, çünkü yerine oturmuş bir konteyneri yeniden kaldırmak yeni bir vinç günü demektir.

İndirme öncesinde boru ağızlarındaki tıpaların yerinde olduğu, boşluklara beton artığı ya da su dolmadığı ve filizlerin ezilmeyecek şekilde yönlendirildiği görülür. Sahada enerjili bir OG havai hat ya da enerjili ekipman varsa vinç bomunun güvenlik mesafesi ve gerekiyorsa kesinti, yerleşim gününden önce işletme ekibiyle netleştirilir. Kaldırma sırasında kablo ekipleri yük altındaki alanda çalışmaz; elektrik ekibinin işi, kaldırma tamamlandıktan sonra başlar.

Konteyner oturduktan sonraki ilk iş, gövdenin saha topraklama ağına bağlanmasıdır; kablo çekimi bu bağlantıdan önce başlamamalıdır. Ardından kablo giriş flanşlarının kaidedeki borularla hizası, konteyner gövdesinde nakliyeden kaynaklanan hasar ve tedarikçinin istediği durumlarda darbe ve eğim göstergelerinin durumu kayda geçirilir. PCS-trafo konteynerlerinde OG kablo girişleri, OG kablonun büyük bükülme yarıçapı nedeniyle ayrıca kontrol edilir; boru ağzı ile hücre bağlantı noktası arasındaki mesafe, başlık montajına yetecek uzunlukta kablo bırakılmasına izin vermelidir. Kablo girişleri geçici olarak kapatılarak konteynerin içine nem ve toz girmesi önlenir. Kalıcı kablo geçiş sızdırmazlığı, kablolar çekildikten sonra tedarikçinin belirttiği malzemeyle yapılır.

Tokat'taki Killik RES sahasında kurulan BESS projesinde, Chint Power Systems bünyesinde elektrik işleri alt yüklenicisi olarak saha kapsamımız altı kalemden oluşuyordu: DC kablo montajı ve batarya modül kablolaması; PCS ile batarya konteynerleri arası AG ve sinyal kablo çekimleri; batarya ve PCS-trafo konteynerlerinin beton kaidelere vinçle yerleşiminde elektriksel montaj ve bağlantılar; busbar bağlantıları; topraklama ve saha kablo altyapısı; test ve devreye alma desteği.

Bu kalemlerden üçü, yani AG ve sinyal kablo çekimleri, kaidelere yerleşimdeki elektriksel montaj ile topraklama ve saha kablo altyapısı, bu yazıdaki kontrol listesinin doğrudan konusudur. Üçü de inşaat işleriyle aynı alanda ve aynı takvimde ilerler. Bu nedenle saha hazırlığını başka bir ekibin inşaat konusu olarak değil, elektrik iş programının ilk adımı olarak ele alıyoruz. Projenin genel kapsamını ayrıca proje yazımızda anlattık.

Miratek Elektrik, Türkiye genelinde BESS, GES ve RES sahalarında topraklama, saha kablo altyapısı, OG ve AG kablolama ile test ve devreye alma işlerini yürütüyor. 15 yılı aşkın deneyimimizde 85 km OG/AG kablo hattı tamamladık; saha çalışmalarımızı ISO 45001:2018 iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi kapsamında yürütüyoruz. Konteyner teslimatından önce temel arayüz çizimlerini, kablo kanalı planını ve topraklama tasarımını birlikte gözden geçirmek için Yenilenebilir Enerji hizmetimiz kapsamında saha keşfi planlayabiliriz.